Bronstijd West-Friesland

Lees hier hoe West-Friesland 3000 jaar geleden was

Year: 2014 (page 1 of 3)

Vissers in bronstijd West-Friesland (in 3D)

West-Friesland staat al eeuwen lang bekend om zijn visserij. Door de uitstekende ligging van steden als Medemblik en Enkhuizen aan de Zuiderzee vormde het gebied al vanaf 700 n.Chr. een belangrijke schakel in de handelsroute tussen de Rijn en de Noord- en Oostzee. Er werd veel vis gevangen en verhandeld, wat door de eeuwen heen een belangrijke bron van inkomsten is geweest voor de Westfriezen.

Nu lijkt dit misschien al erg lang geleden, maar zelfs in de bronstijd werd er al volop vis gevangen en gegeten in West-Friesland. Vissoorten als paling, snoek, brasem en baars stonden 3000 jaar geleden vaak op het menu. Hoewel de meeste mensen nu vaak zeevis op hun bord hebben, waren het toen vooral zoetwatervissen die werden gegeten. Dit komt omdat het landschap rond West-Friesland er in de bronstijd heel anders uitzag dan nu. Nu ligt West-Friesland aan het IJsselmeer en daarvoor was er de Zuiderzee. Maar deze bestonden nog niet in de bronstijd. Er lagen grote zoetwatermeren op deze plek. Een groot deel van het gebied had geen verbinding met de Noordzee. Eigenlijk had de zee maar directe invloed tot Hoogwoud en tot daar vinden we dan ook zeevis terug tussen het bronstijd afval.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Reconstructie van het landschap in West-Friesland rond de Midden-Bronstijd (1500-1100 v.Chr.).

Reconstructie van het landschap in West-Friesland rond de Midden-Bronstijd (1500-1100 v.Chr.).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Ten oosten van Hoogwoud is geen zeevis teruggevonden. Zoutwatervissen kwamen daar niet voor en blijkbaar werden ze ook niet ingevoerd vanuit het westen.  Mensen visten gewoon rond hun woonplaats en aten de gevangen vis daar op. En dat is handig, want zo leren we gelijk iets over het landschap rondom de woonplaatsen. Zo werden er meervallen gegeten. Deze vissen leven in groot open water en zo weten we dat er in oostelijk West-Friesland grote meren waren. Andere vissoorten komen weer uit kleine meren en stroompjes. Door zoiets simpels als een lekker visje weet je dus niet alleen wat mensen gegeten hebben, je krijgt ook gelijk een beeld van het landschap.

Omdat er zoveel verschillende soorten vissen zijn gevonden op de nederzettingen, is het duidelijk dat de Westfriezen in de Bronstijd al goed raad wisten met al het water in de omgeving. Men moest kennis hebben gehad van wanneer en waar verschillende vissoorten te vinden waren en hoe die gevangen konden worden. Soms wordt dit om een prachtige manier duidelijk. Zo is er bij Enkhuizen in 2009 een visfuik gevonden, gemaakt van aan elkaar geknoopte wilgentenen.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

De visfuik uit Enkhuizen, Kadijken zoals hij tijdens de opgraving van ADC ArcheoProjecten werd gevonden. (Laden kan even duren)

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

De visfuik uit Enkhuizen zoals  hij er ongeveer uit heeft gezien in de Bronstijd (Bron: IJsveld, E. 2014. Reconstructing a prehistoric fishtrap. EXARC Journal 2014 (1), Eindhoven)

De visfuik uit Enkhuizen zoals hij er ongeveer uit heeft gezien in de Bronstijd (Bron: IJsveld, E. 2014. Reconstructing a prehistoric fishtrap. EXARC Journal 2014 (1), Eindhoven)

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Verder zullen mensen ook gebruik hebben gemaakt van netten, visweren en dergelijke, maar deze zijn (nog) niet teruggevonden in West-Friesland. Ook is het duidelijk dat mensen handig gebruik maakten van periodes in het jaar waarin bepaalde vissen zich van en naar zee verplaatsten: de trek. Vissen als zalm en paling zijn dan in grote hoeveelheden tegelijk aanwezig en daarom makkelijker te vangen dan in andere perioden.

Maar niet op alle plekken werd op dezelfde manier vis gevangen. Iedere plaats had zijn eigen maniertjes. Zo werd er in Medemblik en Enkhuizen paling gegeten, maar de diktes van de vissen laat zien dat er anders gevist werd: op de ene plek met fuiken en op de andere met weren. En in Hoogwoud werd waarschijnlijk aan bottrappen gedaan, zo blijkt uit de snijkrassen op de ruggenwervel van een platvis. Bij deze vangsttechniek waadt men bij eb door het ondiepe water en wanneer men op een platvis trapt, wordt deze met de voeten op de plaats gehouden en met een speer doorboord.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Op vergelijkbare wijze is waarschijnlijk in de Bronstijd platvis gevangen (Bron: Egoproject en Kees Vanger)

Op vergelijkbare wijze is waarschijnlijk in de Bronstijd platvis gevangen (Bron: Egoproject en Kees Vanger)

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Hak- en snijkrassen op vissenbotten uit de bronstijd geven aanwijzingen dat mensen vis gefileerd hebben en verbrandingssporen op botten laten zien dat de vis werd bereid voor het eten. We weten niet precies hoe de vis werd bereid, maar het zou zo maar kunnen dat West-Friezen in de Bronstijd al van een lekkere gerookte paling konden genieten!

De provincie Noord-Holland heeft een kort stukje op hun website geplaatst over de open dag bij de N23 opgraving. Lees het hier.

Beesten en bronstijd rituelen

In Trouw verscheen vorige week een artikel over een heiligdom in de Jordaanvallei uit de 7de eeuw voor Christus. Archeologen van het Rijksmuseum van Oudheden (Leiden) en de Yarmouk Universiteit (Jordanië) vonden in en rond het gebouw aardewerken beeldjes van paarden. Met een grote foto stonden deze prachtige beeldjes in de krant. Maar Jordanië is niet de enige plek waar dierenbeeldjes zijn gevonden.

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

Paardje van aardewerk uit 7de eeuw v.Chr., gevonden in Tell Damiyah (Jordanië).

Paardje van aardewerk uit 7de eeuw v.Chr., gevonden in Tell Damiyah (Jordanië). (Bron: Rijksmuseum van Oudheden)

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

Ook in West-Friesland zijn namelijk dierenbeeldjes van aardewerk gemaakt. Recentelijk is er nog eentje gevonden aan de Haling in Enkhuizen. En in de buurt van Hoogkarspel zijn niet minder dan twintig beeldjes gevonden van varkens en koeien. Deze beeldjes zijn in één kuil gevonden, samen met wat vuursteen, bot en potscherven. De potscherven zijn van een materiaal en vorm die typisch is voor de periode tussen 1500 en 800 v.Chr. De West-Friese beeldjes zijn dus nog ouder dan de paardjes uit Jordanië.

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

Vier van de twintig beeldjes van een varken (voor) en koeien (achter) die in de buurt van Hoogkarspel zijn gevonden. De beeldjes zijn ongeveer 4 bij 6 cm groot. (Bron: Rijksmuseum van Oudheden)

Vier van de twintig beeldjes van een varken (voor) en koeien (achter) die in de buurt van Hoogkarspel zijn gevonden. De beeldjes zijn ongeveer 4 bij 6 cm groot. (Bron: Rijksmuseum van Oudheden)

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

Deze West-Friese beeldjes zijn heel bijzonder. Er zijn namelijk geen andere voorbeelden uit Nederland bekend. Het is dan ook niet voor niets dat deze beeldjes in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden staan. Maar waar de beeldjes nou precies voor gebruikt zijn is een raadsel. Enkele van de beeldjes uit Hoogkarspel waren gebroken en na het breken zijn ze verbrand. Maar door wie en waarom? Sommige archeologen denken dat het simpelweg kinderspeelgoed was dat in het vuur terecht is gekomen, terwijl het volgens anderen rituele voorwerpen waren.

Wat wel duidelijk is, is dat dieren, en met name runderen, paarden en vogels, een belangrijke rol speelden in de religie(s) van de bronstijd. Dierensymbolen komen namelijk op bijzondere plekken en in opvallende vormen voor. Zo komen paarden en runderen (soms met ploeg) vaak voor op rotsgravures (die vooral in Scandinavië zijn te vinden).  In het Deense Viksø zijn indrukwekkende bronzen helmen met hoorns gevonden. Bij Trundholm is een prachtige met goud ingelegde zonnewagen gevonden die wordt getrokken door een paard. In het veen bij het Drentse Barger-Oosterveld stond 3500 jaar geleden een tempel die was versierd met hoorns. En in West-Friesland zelf werden opvallende dingen gedaan met runderbotten. Bundels van ribben worden namelijk regelmatig in de sloten rondom grafheuvels gevonden en er is zelfs een grafheuvel met daaronder niets dan een potje met een runderrib erin.

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

http://www.bronstijdwestfriesland.nl/wp-content/uploads/2014/12/razor.jpg

Bronzen scheermes

http://www.bronstijdwestfriesland.nl/wp-content/uploads/2014/12/vikso_helm.jpg

Viksø helm

http://www.bronstijdwestfriesland.nl/wp-content/uploads/2014/12/bargeroosterveld.jpg

Tempel Barger-Oosterveld

http://www.bronstijdwestfriesland.nl/wp-content/uploads/2014/12/trundholm_chariot.jpg

Trundholm zonnewagen

http://www.bronstijdwestfriesland.nl/wp-content/uploads/2014/12/Aspeberget_Tanum.jpg

Rotsgravure

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

Achter al deze vondsten zit waarschijnlijk een fascinerend verhaal. Zo is met behulp van een grote hoeveelheid rituele voorwerpen en tekeningen op rotsen en bronzen scheermessen het verhaal achter de zonnewagen uit Trundholm in grote lijnen te vertellen. We hebben hier te maken met de wagen die overdag de zon (de goud ingelegde schijf) door de hemel trekt. ’s Nachts duikt de zon onder water (de donkere, bronzen achterzijde van de schijf), waar hij per boot wordt vervoerd om vervolgens in het oosten weer op te komen.

Maar helaas is de zonnewagen een uitzondering. De meeste vondsten zullen waarschijnlijk altijd een raadsel blijven. Jammer genoeg ook de West-Friese dierenbeeldjes.

Verrassing onder stolp

Afgelopen donderdag stond er een artikel in het Noordhollands dagblad over een prachtige bronstijd vondst onder een stolp. Heb je het gemist? Klik hier om het artikel te lezen.

Archeologische opgraving Westfrisiaweg gefilmd

Op zaterdag 29 november was er een publieksdag bij de archeologische opgravingen in het tracé van de Westfrisiaweg. Meer dan 200 mensen trotseerden het gure weer en kwamen een kijkje nemen! Voor degenen die er niet bij konden zijn heeft Stichting Projector (Westfries Genootschap) het allemaal gefilmd.

Kijkje bij een bronstijd opgraving… in 3D!

Onze collega’s van ADC ArcheoProjecten en Archol zijn hard aan het werk in het tracé van de Westfrisiaweg. Uiteraard zijn we ontzettend nieuwsgierig naar wat ze allemaal voor moois uit de bronstijd vinden, dus zijn we afgelopen woensdag met ons team een kijkje gaan nemen. Momenteel wordt er op vier plekken in de buurt van Hoogkarspel opgegraven: Markerwaardweg, Hoogkarspel tunnel, Slimweg en Voetakkers. En op elke locatie is wel iets leuks gevonden! Een mooie kans om onze nieuwe 3d-software uit te proberen.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

De projectkeet op de opgraving hangt vol met kaarten. Wouter legt ons uit waar er allemaal gegraven wordt en wat er tot nu toe is gevonden.

De projectkeet op de opgraving hangt vol met kaarten. Wouter (die het project mede coördineert) legt ons uit waar er allemaal gegraven wordt en wat er tot nu toe is gevonden.

Kaart uit de keet met daarop de locaties van de opgravingen (de opgraving aan Voetakkers valt buiten de kaart).

Kaart uit de keet met daarop de locaties van de opgravingen (de opgraving aan Voetakkers valt buiten de kaart).

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Onze rondleiding begon bij Hoogkarspel Tunnel. De opgravingen op deze plek zijn bijzonder, omdat ze precies aansluiten op een aantal opgravingen die in de jaren ’60 en ’70 bij Hoogkarspel zijn gedaan. Toen werd er een compleet boerenlandschap van zo’n 3000 jaar oud gevonden. Honderden sloten, akkers en boerderijen kwamen aan het licht. Nu is de vraag hoe ver dit alles doorloopt buiten de opgravingen en in welke staat de archeologische resten zijn. De afgelopen weken is duidelijk geworden dat er tijdens de ruilverkaveling flink is huisgehouden op deze plek. Enkele restanten van de sloten zijn nog teruggevonden, maar lang niet zo veel als dat er in de jaren ’70 zijn gevonden. Dit is natuurlijk teleurstellend, maar het leert ons veel over de gevolgen van de ruilverkaveling en helpt ons om in de toekomst onnodig onderzoek op verstoorde plekken (en alle kosten die dat met zich meebrengt) te voorkomen.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Één van de opgravingsputten bij Hoogkarspel tunnel. Op de voorgrond zijn twee donkere cirkels te zien. Dit waren mogelijk opslagplaatsen uit de bronstijd.

Opgraving bij Hoogkarspel tunnel. Op de voorgrond zijn twee donkere cirkels te zien. Dit waren mogelijk opslagplaatsen uit de bronstijd.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Aan de Markerwaardweg zijn de archeologische resten beter bewaard. Hier zijn niet alleen de sporen bewaard gebleven, maar op sommige plekken zelfs nog het oppervlak waarop in de bronstijd geleefd werd. Dit oppervlak is duidelijk te herkennen in de bodem als een donkere, soms zelfs bijna zwarte laag. Ook zijn er enkele mooie vondsten gedaan op deze plek, zoals een complete koeienschedel en een houten constructie waarvan nog niet helemaal duidelijk is waarvoor het heeft gediend (hierover later meer). En natuurlijk zijn er ook weer akkersloten gevonden, want wat is een bronstijd opgraving in West-Friesland zonder akkersloten. Maar hier is wel iets aparts aan de hand. Normaal krioelen de sloten over elkaar heen in een grote wirwar, maar op deze plek vormen ze hele keurige, rechthoekige perceeltjes. Waarom dat hier zo is weten we nog niet, maar het laat wel zien dat niet in heel West-Friesland hetzelfde werd gedaan. De West-Friezen waren waarschijnlijk slim genoeg om op de lokale omstandigheden in te spelen.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Een 3d-model van de doorsnede van de bodem aan de Markerwaardweg. De zwarte laag is het oppervlak waarop in de bronstijd geleefd werd.

 bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Nog een kaartje uit de keet.  Dit is een plattegrond met daarop alle sporen die aan de Markerwaardweg zijn gevonden. De blauwe banen zijn de akkersloten uit de bronstijd. Vooral in het bovenste gedeelte is te zien hoe mooi recht de akkers op deze plek zijn geweest.

Nog een kaartje uit de keet. Dit is een plattegrond met daarop alle sporen die aan de Markerwaardweg zijn gevonden. De blauwe banen zijn de akkersloten uit de bronstijd. Vooral in het bovenste gedeelte is te zien hoe mooi recht de akkers op deze plek zijn geweest.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Toen we bij de Slimweg gingen kijken zagen we weer de oude vertrouwde wirwar aan bronstijd sloten. We kwamen op een gelukkig moment aan. Er was namelijk net een mooie vondst gedaan: een (bijna) complete aardewerken pot. En waarschijnlijk een hele bijzondere pot. Het lijkt er namelijk op dat deze pot te dateren is op de overgang van de midden naar de late bronstijd, zo rond 1000 v.Chr. In deze periode lijkt er in heel Europa plots van alles te veranderen: mensen gaan hun huizen anders bouwen, hun doden anders begraven, het aardewerk verandert en ook de metalen objecten. In West-Friesland zien we dit ook gebeuren. Daar gaan mensen op terpen wonen met daaromheen brede, diepe sloten die vol zitten met aardewerk dat veel fijner, mooier versierd en diverser is dan de potten uit voorgaande perioden. Maar dit soort veranderingen lijken plotseling te zijn gebeurd – en in heel Europa. De grote vraag is natuurlijk hoe en waarom. Vondsten die een overgang laten zien spelen een sleutelrol bij het oplossen van deze vragen, maar zijn erg zeldzaam. Deze pot van de Slimweg (en alles wat er mee samen is gevonden) zou ons weleens meer kunnen leren over deze periode!

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Plattegrond met opgegraven sporen van de Slimweg. De blauwe banen zijn de bronstijd sloten en in oranje zijn de plaatsen aangegeven waar boerderijen uit de bronstijd hebben gestaan. De groene cirkels zijn de opslagplaatsen die ook op de foto van Hoogkarspel tunnel zijn te zien.

Plattegrond met opgegraven sporen van de Slimweg. De blauwe banen zijn de bronstijd sloten en in oranje zijn de plaatsen aangegeven waar boerderijen uit de bronstijd hebben gestaan. De groene cirkels zijn de opslagplaatsen die ook op de foto van Hoogkarspel tunnel zijn te zien.

Één van de scherven van de kapotte, maar waarschijnlijk complete pot die is gevonden aan de Slimweg. Onderaan is de versiering te zien: een band van dunne krasjes.

Één van de scherven van de kapotte, maar waarschijnlijk complete pot die is gevonden aan de Slimweg. Onderaan is de versiering te zien: een band van dunne krasjes.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Ten slotte kwamen we aan de bij de opgraving aan de Voetakkers bij Lutjebroek. Ook hier zagen we uiteraard weer de bekende sloten, maar ook de sporen van een bronstijd boerderij. Meestal is er van deze boerderijen vrijwel niets bewaard gebleven. Enkel de greppel die om het huis lag en de kuilen waarin ooit de palen stonden die het dak droegen. Deze kuilen zijn bijna altijd leeg, maar nu was er net iets leuks gevonden in zo’n kuil. Bovenin één van de kuilen was de poot van een hond gevonden. Vondsten uit de paalkuilen en huisgreppels laten zien hoe er in en rondom de boerderij geleefd werd en wat er gebeurde toen de boerderij werd verlaten. Hier is dus ooit een trouwe viervoeter (of alleen zijn poot) in een kuil van een paal terecht gekomen. Hoe en waarom is een raadsel…

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Een 3d-model van de paalkuil met bovenin het hondenpootje. (Let op: laden kan een tijdje duren)

Bronstijd West-Friesland op Facebook

Bronstijd West-Friesland heeft nu ook een Facebook pagina. Hier vind je al het kleine nieuws over de bronstijd van West-Friesland (en daarbuiten). Klik hier, like ons en mis niets!

Publieksdag opgraving Westfrisiaweg

Afgelopen zaterdag verscheen er een stukje in de krant over de opgraving die momenteel plaatsvindt langs de Westfrisiaweg. Mocht je het gemist hebben, dan kun je het hier nalezen. Wil je de opgraving met eigen ogen zien, kom dan aanstaande zaterdag naar de open dag!

 

Honkvast, die West-Friese boeren!

Tegenwoordig wordt West-Friesland gesierd door prachtige stolboerderijen. Maar stolpboerderijen zijn niet de enige fascinerende boerderijen in West-Friesland. Zo’n 3000 jaar geleden was West-Friesland een druk bevolkt gebied. Het gevolg hiervan is dat nergens anders in de wereld in zo’n klein gebied zoveel bronstijdboerderijen zijn gevonden! Er zijn al bijna 250 van deze boerderijen opgegraven. Hoe zagen deze boerderijen en erven eruit? Leken ze een beetje op de boerderijen van nu?

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

West-Friesland is een goudmijn voor bronstijdarcheologie. De rode stippen op deze kaart geven de locaties van opgravingen weer, waar door archeologen bewoningssporen uit de bronstijd zijn gevonden.

West-Friesland is een goudmijn voor bronstijdarcheologie. De rode stippen op deze kaart geven de locaties van opgravingen weer, waar door archeologen bewoningssporen uit de bronstijd zijn gevonden.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Dit zijn hele interessante vragen, maar niet eenvoudig te beantwoorden. Archeologen hebben vooral in de jaren ‘60 en ’70 veel opgegraven in West-Friesland, om de sporen uit de bronstijd te redden van het ruilverkavelingswerk. Van die opgravingen is nog maar weinig onderzocht en opgeschreven, omdat de archeologen weer door moesten naar andere gebieden om archeologie te redden. Het eerste wat daarom moest gebeuren toen wij met ons onderzoek begonnen, was alle gegevens van de opgravingen bij elkaar zoeken en digitaal maken. Dit alleen heeft al enkele jaren gekost. Er moesten namelijk meer dan duizend opgravingstekeningen worden gescand en met de hand worden overgetrokken in een computerprogramma. Vervolgens zijn alle vondsten in een digitale catalogus beschreven en is hun vindplaats aangegeven op de digitale tekeningen.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Van links naar rechts is te zien hoe bronstijd sporen werden aangetroffen tijdens een opgraving (links), zijn opgetekend (midden) en uiteindelijk door ons digitaal zijn gemaakt (rechts). Dit is de opgraving Bovenkarspel-Het Valkje, bij het Streekbos.  Van deze opgraving zijn ongeveer 1000 tekeningen gescand en gedigitaliseerd. Bovenkarspel-Het Valkje leverde duizenden bronstijdsporen en vondsten op. Op de digitale tekening zijn de bronstijdboerderijen in rood weergegeven. De ondergrond bestaat uit zand (geel) en klei (blauw).

Van links naar rechts is te zien hoe bronstijd sporen werden aangetroffen tijdens een opgraving (links), zijn opgetekend (midden) en uiteindelijk door ons digitaal zijn gemaakt (rechts). Dit is de opgraving Bovenkarspel-Het Valkje, bij het Streekbos. Van deze opgraving zijn ongeveer 1000 tekeningen gescand en gedigitaliseerd. Bovenkarspel-Het Valkje leverde duizenden bronstijdsporen en vondsten op. Op de digitale tekening zijn de bronstijdboerderijen in rood weergegeven. De ondergrond bestaat uit zand (geel) en klei (blauw).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

En zelfs toen we dit voor elkaar hadden waren we er nog niet. Het resultaat was namelijk een aantal enorme tekeningen met daarop een wirwar aan sporen. Een goed voorbeeld is de grote opgraving die in de jaren ’70 is uitgevoerd ten noorden van Bovenkarspel, bij Het Streekbos (de locatie staat bekend als Bovenkarspel-Het Valkje). De meeste sporen van deze opgraving dateren tussen 1500-1100 voor Chr. (de midden-bronstijd). In deze 400 jaar is er enorm veel gebeurd. Boerderijen zijn gebouwd, vergaan, gerepareerd, uitgebreid en verplaatst. Sloten zijn gegraven, dichtgeraakt, opnieuw uitgegraven en verlegd. Zo probeerden mensen hun huizen en akkers zo goed mogelijk te onderhouden en bewerken, al vechtend tegen weer en water. Als we naar sporen uit de bronstijd kijken zien we dus een heel menselijk bestaan, maar dan 3000 jaar geleden. En dit bestaan heeft een enorme brei aan sporen opgeleverd.

We hebben geprobeerd deze sporenbrei uit elkaar te trekken, zodat we kunnen zeggen welke boerderij of sloot de oudste en welke de jongste is. Dit kan bijvoorbeeld door te bekijken hoe sporen elkaar overlappen of ‘oversnijden’. Een andere manier is sporen dateren door te kijken naar de ouderdom van spullen of materiaal uit de sporen (bijvoorbeeld door een chemische analyse van houtskool). En zo zien we de bronstijd boeren werkelijk in actie en vechten voor hun bestaan, bijvoorbeeld wanneer we zien dat iemand zijn boerderij en erf heeft verplaatst omdat het te nat is geworden. We zoomen even in op de erven van Bovenkarspel-Het Valkje, zodat we kunnen zien wat zich op en rond de bronstijd boerderij heeft afgespeeld.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een mooi voorbeeld van de sporen van een bronstijdboerderij. Van de boerderij resteert vaak alleen nog een dubbele rij kuilen van de dakdragende palen en een greppel rondom de plattegrond. De ingangen (bij de pijlen) zijn nog goed te herkennen door extra paalkuilen die dicht op elkaar zijn geplaatst en het dak moesten dragen. De kuilen van wandpaaltjes worden een enkele keer teruggevonden.

Een mooi voorbeeld van de sporen van een bronstijdboerderij. Van de boerderij resteert vaak alleen nog een dubbele rij kuilen van de dakdragende palen en een greppel rondom de plattegrond. De ingangen (bij de pijlen) zijn nog goed te herkennen door extra paalkuilen die dicht op elkaar zijn geplaatst en het dak moesten dragen. De kuilen van wandpaaltjes worden een enkele keer teruggevonden.

 

Een reconstructie van een boerderij uit de bronstijd. Het enige wat we bij opgravingen terug vinden zijn kuilen van de palen en de greppels rondom de huizen (hier niet weergegeven).

Een reconstructie van een boerderij uit de bronstijd. Het enige wat we bij opgravingen terug vinden zijn kuilen van de palen en de greppels rondom de huizen (hier niet weergegeven).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Vandaag de dag wordt veel waarde gehecht aan de traditie van stolpboerderijen. In Bovenkarspel-Het Valkje zien we dat West-Friezen ook in de bronstijd heel traditioneel waren als het om de boerderijen ging. In de loop van de tijd zien we namelijk maar weinig veranderingen in de bouw van boerderijen. De boerderijen hadden een driebeukige indeling (twee rijen palen delen de boerderij in de lengte in drie delen) en het dak werd gedragen door een gebintconstructie (de balken van het dak worden gedragen door twee rijen palen met daarop dwarsbalken). Van de wanden is bijna nooit iets bewaard gebleven. Waarschijnlijk bestonden de wanden uit gestapelde zoden, soms geflankeerd door een rij ingeslagen paaltjes en vlechtwerk. De ingang van de boerderij bevond zich aan de korte kanten. Typisch voor de Westfriese bronstijdboerderijen zijn de greppels die altijd rondom het huis zijn gegraven. Hemelwater liep vanaf het met riet bedekte dak in deze greppels en zo werd de grond droog gehouden. In deze greppels vinden we meestal veel vondsten. Blijkbaar vonden mensen het een goede plek om hun afval weg te gooien.

Het waren flinke boerderijen die de Westfriese bronstijdboeren maakten. De lengte van de boerderijen van Bovenkarspel varieert van ongeveer 10 tot wel 25 meter! Mensen woonden dan ook niet alleen in de boerderij, ook het vee werd er ondergebracht. Een gebruik dat we ook kennen van de stolpboerderij. Vee was een kostbaar bezit en voorzag in allerlei behoeftes, denk aan vlees, melk, huiden, trekkracht en (vruchtbare) mest. Daarnaast zorgde vee onder dak voor warmte in het huis. Dat was handig, want ook in de bronstijd kon het in West-Friesland met een straffe wind behoorlijk guur zijn!

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

Een typisch West-Fries gebruik. Als de bronstijdboerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Bij dit voorbeeld van Bovenkarspel-Het Valkje zijn vier opeenvolgende boerderijen teruggevonden. Hier is goed te zien dat de paarse boerderij jonger is dan de rode, die weer jonger is dan de blauwe. De paarse boerderij heeft een kleine uitbouw aan de noordkant, te herkennen aan de greppel die een stukje naar het noorden is verlegd.

Een typisch West-Fries gebruik. Als de bronstijdboerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Bij dit voorbeeld van Bovenkarspel-Het Valkje zijn vier opeenvolgende boerderijen teruggevonden. Hier is goed te zien dat de paarse boerderij jonger is dan de rode, die weer jonger is dan de blauwe. De paarse boerderij heeft een kleine uitbouw aan de noordkant, te herkennen aan de greppel die een stukje naar het noorden is verlegd.

 bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een typisch West-Fries gebruik in de bronstijd was het herbouwen van boerderijen op dezelfde plaats. Als de boerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Buiten West-Friesland was dat anders. Daar werden boerderijen vaak na tientallen jaren verlaten en ging men op een andere plek wonen. Blijkbaar was men in bronstijd West-Friesland gehecht aan de plek waar men woonde. Ook dit zal een eigenaar van een stolpboerderij niet vreemd zijn: vaak zijn boerderijen al lang in het bezit van de familie en kent men de geschiedenis en verhalen rondom de boerderij op het duimpje.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

De bronstijdboerderijen laten dus zien dat sommige eigenschappen en gebruiken van boerderijen al lange tijd de streek typeren. Wil je meer weten over boerderijen uit de bronstijd? Download dan Wouter’s artikel. Of bekijk de reconstructie in het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen.

Menselijke schedel gevonden!

Momenteel wordt er door onze collega’s van ADC ArcheoProjecten en Archol hard gegraven bij Westwoud, in het N23 tracé. Ook hier zit het weer bomvol met sporen uit de bronstijd. Een bijzondere vondst is een complete schedel uit een kuil. De rest van het lichaam ontbreekt… RTV NH is een kijkje gaan nemen. Zie hier het interview met Sebastiaan Knippenberg (Archol). Zaterdag 29 november organiseert provincie Noord-Holland een open dag.

archeologie prehistorie bronstijd west-friesland archeologie prehistorie bronstijd west-friesland

We vonden ook nog wat filmpjes uit de oude doos. Een aantal jaren geleden was er een grote bronstijd opgraving bij de woonwijk Kadijken in Enkhuizen. Ook daar is RTV NH een kijkje gaan nemen. En ook de Wereldomroep kwam langs:

archeologie prehistorie bronstijd west-friesland archeologie prehistorie bronstijd west-friesland

Older posts
www.scriptsell.net