Bronstijd West-Friesland

Lees hier hoe West-Friesland 3000 jaar geleden was

Month: oktober 2014

Deel je vondsten met ons!

Tijdens de Dag van de West-Friese Archeologie zijn een aantal mensen naar ons toe gekomen met mooie vondsten en de vraag of we daar iets meer over konden vertellen. Deze vondsten kwamen meestal van akkers, slootkanten en de oever van het IJsselmeer. Wij vinden het altijd ontzettend interessant om dit soort vondsten te zien, want het geeft ons de kans om een leuk verhaal te vertellen en tegelijkertijd weten we weer wat beter waar er allemaal prehistorische resten in de bodem zitten. Dus mocht je iets leuks vinden dat weleens prehistorisch zou kunnen zijn en je wilt er meer over weten, maak dan een fotootje en stuur het naar ons op! contact@bronstijdwestfriesland.nl

p.s. Je hoeft niet bang te zijn dat je de vondsten af moet staan of dat we komen graven op de plek waar ze gevonden zijn. We zijn al tevreden als we weten waar de vondsten vandaan komen en dat iemand ze zorgvuldig bewaart. bronstijd west-friesland prehistorie archeologie

bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Prachtige pijlpunten en werktuigen uit de late steentijd en vroege bronstijd. Gevonden door Els Winters (Medemblik) aan de oever van het IJsselmeer.

Prachtige pijlpunten en werktuigen uit de late steentijd en vroege bronstijd. Gevonden door Els Winters (Medemblik) aan de oever van het IJsselmeer.

Dag van de West-Friese Archeologie

Afgelopen zaterdag stonden we met onze informatiestand op de Dag van de West-Friese Archeologie in Berkhout. Met meer dan 500 bezoekers was de dag een groot succes. We vonden het ontzettend leuk om er bij te zijn en ons verhaal over de prehistorie van Westfriesland te mogen vertellen. We willen alle bezoekers dan ook van harte bedanken voor hun interesse en leuke vragen. Alle kinderen bedankt voor hun prachtige boetseerwerk. En ten slotte willen we Archeologie West-Friesland bedanken voor de uitnodiging en de geweldige organisatie.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Yvonne en Jordy leggen uit over de vroegste bewoners van de streek.

Yvonne en Jordy leggen uit over de vroegste bewoners van de streek.

N23 Westfrisiaweg

De ontwikkeling van de N23 Westfrisiaweg is in volle gang. Ook archeologen zij hier nauw bij betrokken, waaronder onze eigen Wouter Roessingh. Lees hier een interview met Wouter en ontdek hoe de N23 ons verbindt met de prehistorie van Westfriesland.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Archeologische site met verkavelingspatroon

Wouter hard aan het werk tijdens een opgraving langs de Westfrisiaweg

Achter de ploeg

Bij het onderzoek naar de bestaanseconomie van Westfriesland zijn we op het moment druk bezig met het bestuderen van ploegsporen. Hoewel ploegsporen niet meer zijn dan kleine zwarte lijntjes in het opgravingsvlak, zijn ze toch erg belangrijk voor ons onderzoek. Als je vandaag de dag door Westfriesland rijdt, dan zie je overal mensen hard aan het werk om hun land zo productief mogelijk te maken. En als je naar ploegsporen kijkt, dan zie je hoe mensen 3000 jaar geleden hetzelfde probeerden te doen. Er kan veel informatie worden gehaald uit deze sporen, zoals hoe (vaak) mensen een veld gebruikten. Ook kan er, door middel van de verspreiding en grootte van gebieden waar ploegsporen zich aftekenen, iets gezegd worden over de omvang en locatie van de akkers. Ploegsporen vertellen zo het verhaal over hoe mensen al duizenden jaren in de streek hard en slim werken om het meeste uit de Westfriese grond te halen. bronstijd west-friesland prehistorie archeologie

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Ploegsporen, zoals we ze deze zomer aantroffen tijdens onze opgraving aan de Rikkert bij Oosterdijk.

Ploegsporen, zoals we ze deze zomer aantroffen tijdens onze opgraving aan de Rikkert bij Oosterdijk.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Ploegsporen herkennen

Om iets te zeggen over de prehistorische manier van land bewerken is het van belang de ploegsporen in detail te onderzoeken, maar ploegsporen blijven alleen onder zeldzame omstandigheden archeologisch bewaard. Het belangrijkste voor het vinden van deze sporen is dat de ploeg tijdens de bewerking van het land diep door de grond moet zijn getrokken. Bij een prehistorische ploeg is dat meestal zo’n 20-30 cm. Maar alleen wanneer de ploeg door de donkere toplaag, de bouwvoor, heen schoot en de lichter gekleurde ondergrond inschoot, werd een kleurverschil in de ondergrond gecreëerd. Dit kleurverschil kan door archeologen worden waargenomen als dunne zwarte lijntjes wanneer we de bodem open leggen . Maar natuurlijk moeten ze dan ook nog de tand des tijds hebben doorstaan. Gelukkig is dit in Westfriesland opvallend vaak het geval geweest, want in deze streek zijn veel vaker ploegsporen gevonden dan in de rest van Nederland. Dit is één van de redenen waarom de Westfriese acheologie zo interessant is. bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

De prehistorische manier van ploegen: een span runderen voor een eergetouw. © Niels Bach

De prehistorische manier van ploegen: een span runderen voor een eergetouw. © Niels Bach

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Ploegen in de prehistorie

De bronstijd ploeg is eigenlijk helemaal geen ploeg, maar een eergetouw. Hij keert de grond namelijk niet, maar scheurt hem slechts open. De vraag is natuurlijk waarom men dat deed. Op sommige plekken in de wereld wordt vandaag de dag nog steeds een eergetouw gebruikt, met het doel om akkers te ontdoen van onkruidwortels. In de prehistorie was het waarschijnlijk niet anders. Er werd vaak kruislings geploegd, om een zo groot mogelijk oppervlak te kunnen bewerken. Hierbij werden runderen gebruikt, mogelijk ossen. Het paard kon nog niet worden ingezet voor het bewerken van het land, omdat het haam nog niet was uitgevonden.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Voorbeelden uit de opgravingen

Als je naar de opgegraven ploegsporen kijkt, bijvoorbeeld die van een opgraving bij het Tolhuis in Hoogkarspel, (afbeelding 3), vallen verschillende dingen op. Op het eerste gezicht lijkt het wel alsof mensen maar wat gedaan hebben: de sporen lopen alle kanten op. We hebben geprobeerd hier wat orde in te scheppen door de verschillende oriëntaties van (kruislingse) ploegsporen andere kleuren te geven (zie onderstaande afbeelding). Door dit te doen komt er iets meer duidelijkheid – mensen wisten blijkbaar toch wat ze deden. Nu is namelijk te zien dat er maar in 6 verschillende richtingen is geploegd, niet tegelijkertijd maar door de tijd heen. Dezelfde akkers zijn dus meermalen en langere tijd gebruikt. Blijkbaar wisten de Westfriezen zelfs met beperkte middelen het gebruik van hun grond te verlengen en zo hoefden hun akkers niet jaarlijks ergens anders aangelegd te worden, zoals eerst door sommige archeologen werd gedacht.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Voorbeeld van hoe ploegsporen er op tekening uit zien (links), en na het inkleuren van de verschillende oriëntaties (rechts). Dit voorbeeld komt uit de opgraving Hoogkarspel-Tolhuis.

Voorbeeld van hoe ploegsporen er op tekening uit zien (links), en na het inkleuren van de verschillende oriëntaties (rechts). Dit voorbeeld komt uit de opgraving Hoogkarspel-Tolhuis.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Uitdagingen en toekomstig onderzoek

Een ander, minder leuk resultaat is dat het duidelijk is geworden dat het heel moeilijk is om groottes en locaties van akkers te reconstrueren. Omdat de ploeg maar in zeldzame gevallen door de bouwvoor heen prikte, is het zeldzaam dat aaneengesloten ploegsporen worden gevonden; terwijl we dit nu juist nodig hebben om de omvang van een akker te bepalen. Voorbeelden uit vroegere perioden, zoals de late steentijd, laten wel zien dat akkers minstens 100 x 60 meter kunnen zijn geweest.

Een tweede probleem van akkergrootte bepalen is dat er zelden grenzen van akkers zijn aan te tonen, tenzij er duidelijke aanwijzingen zijn voor het omkeren van het span runderen. Dit is maar in één geval geconstateerd, maar hier zijn de overige ploegsporen onvoldoende aaneengesloten om de grootte van de akker uit af te leiden.

Ook de locatie van de akker ten opzichte van de huizen is erg lastig te herleiden, omdat ploegsporen in het verleden vaak niet gedateerd konden worden en we dus niet altijd weten met welke huizen de ploegsporen gelijktijdig zijn. Met nieuwe technieken is het sinds kort wel mogelijk om ploegsporen te dateren en deze zullen hopelijk in toekomstige opgravingen worden toegepast. Daarnaast kan een meer gedetailleerd onderzoek van ploegsporen in de nabijheid van andere bewoningssporen mogelijk uitsluitsel geven over gelijktijdigheid met de andere sporen.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Wordt vervolgd…

Een Westfries in Kennemerland

We zijn alweer een tijdje uit het veld en druk bezig op kantoor. Uiteraard met het analyseren van de vondsten die we hebben verzameld tijdens het veldwerk, maar ook met ons andere onderzoek. De opgraving is namelijk onderdeel van het bredere Farmers of the Coast project dat Westfriesland bestudeert zoals dat er in de bronstijd uitzag (ca. 1500-800 v.Chr.).

Het project bestaat uit een team van vier onderzoekers, die ieders een ander deel van de bronstijd samenleving onderzoekt. We hebben Wilko van Zijverden, fysisch geograaf, die het landschap reconstrueert zoals dat er 3000 jaar geleden eruit zag. Daarnaast is Yvonne van Amerongen bezig te achterhalen hoe de mensen vroeger in Westfriesland aan hun eten kwamen. We weten dat ze voornamelijk een boerenbestaan leidden, maar hoe groot waren de kuddes koeien, waar kwamen de fokstieren vandaan, hoe groot waren de akkers en hoe werden ze geploegd? Wouter Roessingh onderzoekt hoe de dorpen er in de bronstijd uitzagen: hoe zagen bijvoorbeeld de huizen eruit en hoeveel huizen telde een dorp (kunnen we eigenlijk wel spreken over een dorp) en waar lagen de akkers? Als laatste is er Patrick Valentijn die kijkt naar de contacten die de Westfriezen hadden met mensen uit omliggende gebieden. Met welke gebieden was er contact? Via welke routes konden deze gebieden bereikt worden? En hadden de Westfriezen toen al een gevoel van eigen identiteit?

We zijn al weer drie jaar bezig met ons onderzoek en hebben ondertussen al heel wat leuke verhalen te vertellen over Westfriesland in de bronstijd. Die verhalen zijn natuurlijk niet alleen leuk voor ons, maar voor iedereen die geïnteresseerd is in het verleden van de streek. Daarom gaan we deze website gebruiken om ze aan jullie te vertellen. We hopen zo een beeld te schetsen van Westfriesland zoals dat er 3000 jaar geleden uitzag. Tegelijkertijd geven we mensen een kijkje in onze keuken, door te laten zien hoe wij op de Universiteit Leiden onderzoek doen.

 

Als voorproefje van wat jullie het komende jaar kunnen verwachten op deze site, een kort verslagje van een overleg dat we afgelopen week hadden met onze collega-archeoloog Jos Kleijne. Jos heeft de afgelopen 10 maanden hard gewerkt om de bronstijd sporen in kaart te brengen die de afgelopen decennia in de regio Kennemerland zijn opgegraven. Zoals ook het geval is in Westfriesland, is er in Kennemerland door archeologen hard gewerkt om prachtige archeologie van de ondergang te redden. In hun passie en toewijding hebben de archeologen alleen meer opgegraven dan ze konden analyseren. De gegevens zijn daardoor jarenlang op de plank blijven liggen, totdat Jos van de provincie Noord-Holland de opdracht kreeg de gegevens bij elkaar te zoeken, digitaal beschikbaar te maken en van hieruit proberen te begrijpen.

Kennemerland is mogelijk één van de regio’s waar de bewoners van Westfriesland contact mee hadden in de bronstijd. Westfriesland was destijds omringd door ondoorwaadbaar veen (zie Paleogeografische kaart 1500 v.Chr. en legenda), behalve richting het westen naar de kust (en hierlangs naar het zuiden) en richting het noordoosten via de Vecht en de IJssel naar de zandgronden van Gelderland, Overijssel en Drenthe (en verder naar het noordoosten). Via Kennemerland en de kust hadden de Westfriezen dus mogelijk toegang tot zaken uit het zuiden, zoals bronzen wapens of sieraden. De bewoners van Kennemerland hadden op hun beurt via Westfriesland mogelijk weer toegang tot goederen uit het noorden, zoals de prachtige vuurstenen sikkels uit Helgoland (voor de Duitse kust).

We hebben Jos bij ons in Leiden uitgenodigd, omdat we meer wilden weten over de manier waarop in Kennemerland geleefd werd in de bronstijd. Met name in hoeverre de Kennemerlanders in hun doen en laten leken op de Westfriezen, want dit bepaalde hoe goed ze het met elkaar konden vinden en daarmee het soort en aantal voorwerpen dat ze uitruilden. Eén van de vragen van ons onderzoeksproject is dan ook of de Westfriezen in de bronstijd, net als vandaag de dag, een sterk gevoel van eigen identiteit hadden en wat de gevolgen daarvan waren in hun omgang met lieden uit andere streken.

Wat volgt zijn de eerste indrukken die we hebben gekregen na het bekijken van de gegevens van Jos.

De huizen waarin de Kennemerlanders woonden leken in vorm sterk op de Westfriese huizen, voor zover we dit kunnen herleiden uit de opgegraven huisplattegronden (in het opgravingsvlak te zien als verkleuringen in de ondergrond waar ooit houten palen stonden). Het waren lange huizen met in het midden twee rijen dakdragende palen, een ingang aan de korte zijden en een greppel die het geheel omringde. Een Westfries op bezoek in Kennemerlandse boerderij voelde zich daar waarschijnlijk prima op zijn gemak.

 

Reconstructie van een bronstijd boerderij (uit: West-Friesland, de Randstad van de Bronstijd. Archeologie in West-Friesland 6).

Reconstructie van een bronstijd boerderij (uit: West-Friesland, de Randstad van de Bronstijd. Archeologie in West-Friesland 6).

 

De verdere inrichting van de nederzetting en het landschap was in Kennemerland echter anders dan in Westfriesland. De Westfriezen woonden in een voormalig kwelderlandschap dat uitgestrekt en reliëfarm was. In dit landschap werden vele akkers en erven aangelegd, omgeven door sloten, die samen grote gebieden besloegen. Kennemerland daarentegen was een duingebied. De bewoning vond plaats op duinruggen die gevormd waren op strandwallen: lange, smalle zandbanken langs de kust. Dit zijn van nature vrij kleine, begrensde arealen, doordat ze worden omringd door moerassige laagtes. Op de site P63 bij Velserbroek lijkt de natuurlijke begrenzing van een duintop zelfs door de mens te zijn benadrukt doormiddel van greppels en een dubbele rij forse palen. Dit was heel anders dan in Westfriesland, waar erven en akkers (in gebruik en onbruik) samen enorme aaneengesloten gehelen vormden, zoals vandaag de dag nog steeds het geval is. Waar in Kennemerland ieder dus op een eilandje woonde, was men in Westfriesland onderdeel van een groter geheel.

 

Bronstijd huisplattegronden en forse palenrij aangetroffen op de site P63 in Velserbroek (afbeelding van J. Kleijne).

Bronstijd huisplattegronden en forse palenrij aangetroffen op de site P63 in Velserbroek (afbeelding van J. Kleijne).

 

Daarnaast was het duingebied veel dynamischer dan het Westfriese landschap; mensen woonden vaak lange tijd op één plek (wat onder meer blijkt uit het vernieuwen van rotte huispalen en het uitgraven dichtgeraakte sloten), maar soms konden grote zandverstuivingen een erf of akker plotsklaps volledig bedelven. In Westfriesland was het landschap veel stabieler. Een enkele keer was er een kleine overstroming vanuit één van de meren in het gebied, maar hierdoor werd het land niet onbruikbaar. Bovendien was er in het uitgestrekte Westfriesland meer land beschikbaar dan in het duingebied, waar men aangewezen was op de duinruggen. Het is daarom misschien ook niet verbazingwekkend dat juist in een duingebied, nabij Wassenaar, een massagraf is gevonden uit de bronstijd. Hier zijn 3000 jaar geleden 12 mensen (mannen, vrouwen en kinderen) vermoord en gezamenlijk begraven, enkelen nog met een pijlpunt in hun lijf en houwsporen op de botten. Sommige archeologen zijn van mening dat de moorden het gevolg waren van spanningen tussen verschillende groepen in de regio, waar de grond schaars was.

 

Een bronstijd graf met 12 personen gevonden in Wassenaar (Foto: Faculteit der Archeologie, Universiteit Leiden).

Een bronstijd graf met 12 personen gevonden in Wassenaar (Foto: Faculteit der Archeologie, Universiteit Leiden).

 

Hoewel een Westfries zich wellicht prima thuis voelde in een boerderij in Kennemerland, was het gemeenschapsgevoel en de wijze waarop mensen met elkaar omgingen in beide regio’s dus vermoedelijk heel anders. Het gevolg kan zijn geweest dat goederen en gebruiken die te maken hadden met de boerderij en het gezinsleven (denk bijvoorbeeld aan de vorm en versiering van aardewerk vaatwerk) meer ingang vonden bij de Westfriezen, dan zaken die verbonden waren met het gemeenschappelijke leven zoals het gezamenlijk onderhoud van akkers en veestapels (denk bijvoorbeeld aan het uitwisselen van runderen of ander vee: hier zullen we binnenkort een stukje over posten). Maar, zoals gezegd, zijn dit enkel eerste indrukken en ideeën. Verder onderzoek is nodig en dat gaan we doen ook. Zo willen we meer te weten komen over de inrichting en het gebruik van de boerderijen in beide regio’s door te kijken naar het soort afval dat we vinden in de greppels en kuilen rondom de huizen. Ook gaan we kijken naar de vorm, grootte en manier van bewerken van akkers in het duingebied (dit hopen we af te kunnen leiden uit eergetouwsporen en de ligging en omvang van sloten), om te zien in hoeverre het agrarische leven daadwerkelijk afweek van dat in Westfriesland. Zodra we meer weten laten we het weten via deze website!

 

Volgende week een stukje van Yvonne over ploegen in de bronstijd. Tegenwoordig gaat het met enorme tractors, maar hoe deed men het in de prehistorie?

 

Lees meer over:

-De archeologie van Kennemerland in: Cordfunke, E.H.P. 2006. Kennemerland in Prehistorie en Middeleeuwen. Archeologische Schetsen. Utrecht: Uitgeverij Matrijs.

-De bewoning van het duingebied bij Den Haag en het massagraaf van Wassenaar in: Ginkel, E. van & A. de Hingh 2013. Archeologie Achter de Duinen. Het Rijke Verleden van Den Haag. Utrecht: Uitgeverij Matrijs.

-De archeologie van het Noord-Hollandse kustgebied in: Dekkers, C. & G. Dorren & R. van Eerden 2006. Het Land van Hilde. Archeologie in het Noord-Hollandse Kustgebied. Utrecht: Uitgeverij Matrijs.

 

Het werk van Jos Kleijne zal na publicatie beschikbaar zijn bij het Huis van Hilde, archeologiecentrum Noord-Holland:

-J.P. Kleijne (in voorbereiding): Kennemerland in de Bronstijd. Kennis-inventarisatie en synthese van archeologische vindplaatsen (Provinciaal Archeologisch Rapport Noord-Holland 2).

 

Heeft u vragen, opmerkingen of tips (gebruiken we bijvoorbeeld onduidelijk jargon of zijn er onderwerpen waar u graag iets over zou willen lezen)? Laat het ons weten via de reacties!

Dag van de Westfriese Archeologie

1015413_1483272635278110_4149002734283646305_o

Kom ook naar de Dag van de Westfriese Archeologie op zaterdag 25 oktober!

Op deze dag kunt u een archeoloog naar uw vondsten laten kijken, verschillende presentaties bijwonen, zelf aardewerk puzzelen en plakken en nog veel meer.

Op de markt is aandacht voor: Huis van Hilde, fysische antropologie, skeletten uit West-Friesland, archeologisch leer & textiel, resultaten van het maritiem archeologisch onderzoek van het Hoornse Hop, Westfriese Stolpboerderijen, Keramiekrestauratie, de Bronstijd in West-Friesland, dierenbotten in de archeologie, archeologische metaalvondsten en -restauratie uit West-Friesland, Middeleeuwse ontginners en kolonisten, het ecologisch landschap, archeologische kaarten van West-Friesland.

Er is voor alle bezoekers een steentijdkalender en de toegang is gratis. Ga op schattenjacht en wie weet win je een graafmachine!

Georganiseerd door: Archeologie Westfriesland en Huis van Hilde

Berkhouterkerk
Kerkebuurt 172
1642 ME Berkhout

www.scriptsell.net