Bronstijd West-Friesland

Lees hier hoe West-Friesland 3000 jaar geleden was

Author: Wouter Roessingh (page 2 of 2)

Gaaf inhumatiegraf opgegraven tijdens N23-onderzoek

Deze week werd tijdens één van de N23-opgravingen in Westwoud een randstructuur van een grafmonument gevonden. Een centrale begraving ontbrak, deze is waarschijnlijk in latere tijden verdwenen door landbewerking. Gelukkig was een bijzetting aan de rand van het monument nog bewaard gebleven. In een smalle grafkuil werd het uitzonderlijk gave skelet van een jonge vrouw gevonden! De vrouw – door de opgravers ‘Drechtje’ gedoopt – is op haar rug begraven, de handen gevouwen hoog op de borst.

Later meer over deze vondst!

Afgelopen zaterdag verscheen er een stuk in het Noord-Hollands Dagblad over Drechtje:

drechtje

Vierkante omgreppeling uit bronstijd ontdekt bij N23-opgravingen

De N23-opgravingen zijn nog steeds in volle gang en elke week worden er weer nieuwe interessante ontdekkingen gedaan. Zo ook afgelopen week, ten oosten van de Houterweg in Hoogkarspel. De archeologen doen hier al enkele weken onderzoek op een nederzettingsterrein uit de midden-bronstijd (ca. 1500-1100 voor Christus). De meeste bronstijdsporen bevinden zich op een hoge zandrug die min of meer noord-zuid is georiënteerd. Deze rug is nog steeds in de huidige akkers te zien en ook op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN2) springt de rug eruit.

ahn_houterweg

De smalle hoge zandrug ten oosten van de Houterweg is op het AHN goed te zien (bron: www.arcgis.com)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Naar het westen toe, vlak voor de Houterweg, neemt de spoordichtheid af. En juist daar troffen de archeologen een mysterieuze structuur aan. De structuur beslaat ongeveer 15 m in het vierkant en bestaat uit twee omgreppelingen. Er werd eerst aan een grafstructuur gedacht, daarvan zijn er vele bekend in West-Friesland.  Maar vrijwel alle grafstructuren zijn rond. Er zijn wel enkele vierkante structuren bekend, maar daar is nog weinig veldonderzoek naar gedaan. Enkele fraaie voorbeelden zijn middels luchtfoto’s waargenomen, zoals in Broekerhaven, ten zuidoosten van Enkhuizen.

Metz-vierkant_small

Enkhuizen-Broekerhaven. Greppelstructuren uit de bronstijd die na de ruilverkaveling zijn waargenomen (bron: W. Metz).

Hebben we hier nu te maken met een grafmonument? Het is nu nog even gissen. Na analyse van het vondstmateriaal en monsters uit de greppelvullingen zal waarschijnlijk meer duidelijk worden.

Er zijn weinig bronstijdsporen aangetroffen rondom de structuur, we kunnen er dus van uitgaan dat we hier buiten de bewoningskernen zitten. De aanwezigheid van de structuur in dit ‘buitengebied’ laat maar weer eens zien dat hier in de bronstijd veel interessante handelingen plaats hebben gevonden waar we als archeoloog nog maar weinig grip op hebben. Dit keer is het een toevalsvondst, maar het moet een aansporing zijn om ook de meer lege terreinen tussen de nederzettingen te onderzoeken.

Lees hieronder het krantenartikel over de greppelstructuur, dat deze week verscheen in het Noord-Hollands Dagblad.

Unnamed_CCI_EPS

Mysterieuze ronde aardewerk schijven

Deze maand zijn in het Huis van Hilde in Castricum enkele mysterieuze vondsten van de N23 opgravingen tentoongesteld. De vondsten maken onderdeel uit van de tentoonstelling ‘vondst van de maand’.

Het gaat om ronde schijven van aardewerk, met een centrale doorboring. De schijven zijn vaker in West-Friesland gevonden en worden uitsluitend in greppels uit de late bronstijd (1100-800 voor Christus) gevonden. Maar waarvoor hebben ze gediend? De archeologen weten het niet… Het Huis van Hilde nodigt bezoekers uit mee te denken over de functie van de schijven en looft een prijsvraag uit.

In de late bronstijd treden er enkele belangrijke veranderingen op in West-Friesland. Door een stijging van het grondwater ‘verdrinkt’ het gebied geleidelijk. Tegen het einde van de late bronstijd is vrijwel het gehele gebied verlaten. We zien in deze periode ook een duidelijke verandering optreden in het nederzettingspatroon. De nederzettingsterreinen uit de voorgaande periode (midden-bronstijd, ca. 1500-1100 voor Christus) kenmerken zich door vele boerderijen, greppels, kleine ronde opslagstructuren en kuilen. Enorme delen van oostelijk West-Friesland lijken in deze periode bewoond te zijn. De bewoningssporen uit de late bronstijd bestaan vooralsnog alleen uit greppels, die op een relatief beperkt terrein zijn gegraven. Het ziet er naar uit dat alleen de hoogste delen van het Westfriese land nog bewoonbaar en exploiteerbaar waren. Boerderijen of andere structuren zijn nog niet gevonden. De late bronstijdgreppels zijn voor archeologen ware schatkamers. Ze zitten vaak vol met vondsten, met name aardewerk en botmateriaal. Ook vinden we tussen dit materiaal enkele mysterieuze objecten van aardewerk, waaronder de ronde schijven.

Kom de vondsten zelf bekijken in het Huis van Hilde!

Houten peddel gevonden tijdens N23-opgravingen

De opgravingen die in het kader van de N23 Westfrisiaweg worden uitgevoerd geven steeds meer geheimen prijs. Onlangs nog werd een groot deel van een houten peddel gevonden, onderin een diepe kuil. Deze diepe bronstijd kuilen zijn ware schatkamers, door het grondwater blijven organische resten onderin de kuilen uitstekend bewaard. De verschillende houten vondsten die de archeologen uit deze kuilen hebben verzameld geven ons veel informatie over het dagelijks leven van de bronstijdboeren van West-Friesland. Naast boeren waren het ook vissers; er zijn in de loop der jaren duizenden vissenbotjes teruggevonden. De peddel is het eerste tastbare bewijs dat men in de bronstijd de geulen en plassen in West-Friesland per bootje of kano bedwong. We wisten wel dat men veel vaarde, maar voor west-Friesland is het vooralsnog lastig om te bepalen waar de watervoerende geulen in de bronstijd liggen. In Denemarken en Engeland zijn vele boten uit de bronstijd opgegraven. Die archeologische opgravingen concentreerden zich in natte venige gebieden of oude geulen. Momenteel graven we in West-Friesland vooral ‘het droge’ op. Plekken waar men woonde en akkerde. Wie weet wat we tegen gaan komen als we in de lage natte delen gaan graven!

Interessant is de vraag hoe de peddel in de kuil terecht is gekomen. Was er in de nabijheid van de nederzetting een watervoerende geul en gaan we die nog tegen komen? Is de steel van de peddel gebroken en is deze daarom in een waterput gegooid, als afval? Of is er meer aan de hand? Op de peddel werd ook een schedel van een rund gevonden, toeval of een bijzondere depositie? Genoeg vragen om de archeologen de komende tijd mee bezig te houden. Ondertussen gaan de opgravingen door en zullen er vast nog veel spectaculaire ontdekkingen gedaan worden die ons meer leren over het leven in de Westfriese bronstijd. Het is overigens nog de vraag of het om een peddel gaat of om een roeiriem. Het forse blad lijkt erg groot en zwaar om te peddelen. Als het een roeiriem is, zou dat spectaculair nieuws zijn want roeiriemen behoren tot grote vaartuigen. In Engeland zijn er hiervan enkele opgegraven, een van de fraaiste voorbeelden is de zogenaamde Dover-boat. Een nader onderzoek naar de functie van de peddel of roeiriem zal nog plaats vinden, waarbij verschillende specialisten uit binnen- en buitenland zullen worden geraadpleegd.

Lees hier nog een artikel over de peddel.

Honkvast, die West-Friese boeren!

Tegenwoordig wordt West-Friesland gesierd door prachtige stolboerderijen. Maar stolpboerderijen zijn niet de enige fascinerende boerderijen in West-Friesland. Zo’n 3000 jaar geleden was West-Friesland een druk bevolkt gebied. Het gevolg hiervan is dat nergens anders in de wereld in zo’n klein gebied zoveel bronstijdboerderijen zijn gevonden! Er zijn al bijna 250 van deze boerderijen opgegraven. Hoe zagen deze boerderijen en erven eruit? Leken ze een beetje op de boerderijen van nu?

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

West-Friesland is een goudmijn voor bronstijdarcheologie. De rode stippen op deze kaart geven de locaties van opgravingen weer, waar door archeologen bewoningssporen uit de bronstijd zijn gevonden.

West-Friesland is een goudmijn voor bronstijdarcheologie. De rode stippen op deze kaart geven de locaties van opgravingen weer, waar door archeologen bewoningssporen uit de bronstijd zijn gevonden.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Dit zijn hele interessante vragen, maar niet eenvoudig te beantwoorden. Archeologen hebben vooral in de jaren ‘60 en ’70 veel opgegraven in West-Friesland, om de sporen uit de bronstijd te redden van het ruilverkavelingswerk. Van die opgravingen is nog maar weinig onderzocht en opgeschreven, omdat de archeologen weer door moesten naar andere gebieden om archeologie te redden. Het eerste wat daarom moest gebeuren toen wij met ons onderzoek begonnen, was alle gegevens van de opgravingen bij elkaar zoeken en digitaal maken. Dit alleen heeft al enkele jaren gekost. Er moesten namelijk meer dan duizend opgravingstekeningen worden gescand en met de hand worden overgetrokken in een computerprogramma. Vervolgens zijn alle vondsten in een digitale catalogus beschreven en is hun vindplaats aangegeven op de digitale tekeningen.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Van links naar rechts is te zien hoe bronstijd sporen werden aangetroffen tijdens een opgraving (links), zijn opgetekend (midden) en uiteindelijk door ons digitaal zijn gemaakt (rechts). Dit is de opgraving Bovenkarspel-Het Valkje, bij het Streekbos.  Van deze opgraving zijn ongeveer 1000 tekeningen gescand en gedigitaliseerd. Bovenkarspel-Het Valkje leverde duizenden bronstijdsporen en vondsten op. Op de digitale tekening zijn de bronstijdboerderijen in rood weergegeven. De ondergrond bestaat uit zand (geel) en klei (blauw).

Van links naar rechts is te zien hoe bronstijd sporen werden aangetroffen tijdens een opgraving (links), zijn opgetekend (midden) en uiteindelijk door ons digitaal zijn gemaakt (rechts). Dit is de opgraving Bovenkarspel-Het Valkje, bij het Streekbos. Van deze opgraving zijn ongeveer 1000 tekeningen gescand en gedigitaliseerd. Bovenkarspel-Het Valkje leverde duizenden bronstijdsporen en vondsten op. Op de digitale tekening zijn de bronstijdboerderijen in rood weergegeven. De ondergrond bestaat uit zand (geel) en klei (blauw).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

En zelfs toen we dit voor elkaar hadden waren we er nog niet. Het resultaat was namelijk een aantal enorme tekeningen met daarop een wirwar aan sporen. Een goed voorbeeld is de grote opgraving die in de jaren ’70 is uitgevoerd ten noorden van Bovenkarspel, bij Het Streekbos (de locatie staat bekend als Bovenkarspel-Het Valkje). De meeste sporen van deze opgraving dateren tussen 1500-1100 voor Chr. (de midden-bronstijd). In deze 400 jaar is er enorm veel gebeurd. Boerderijen zijn gebouwd, vergaan, gerepareerd, uitgebreid en verplaatst. Sloten zijn gegraven, dichtgeraakt, opnieuw uitgegraven en verlegd. Zo probeerden mensen hun huizen en akkers zo goed mogelijk te onderhouden en bewerken, al vechtend tegen weer en water. Als we naar sporen uit de bronstijd kijken zien we dus een heel menselijk bestaan, maar dan 3000 jaar geleden. En dit bestaan heeft een enorme brei aan sporen opgeleverd.

We hebben geprobeerd deze sporenbrei uit elkaar te trekken, zodat we kunnen zeggen welke boerderij of sloot de oudste en welke de jongste is. Dit kan bijvoorbeeld door te bekijken hoe sporen elkaar overlappen of ‘oversnijden’. Een andere manier is sporen dateren door te kijken naar de ouderdom van spullen of materiaal uit de sporen (bijvoorbeeld door een chemische analyse van houtskool). En zo zien we de bronstijd boeren werkelijk in actie en vechten voor hun bestaan, bijvoorbeeld wanneer we zien dat iemand zijn boerderij en erf heeft verplaatst omdat het te nat is geworden. We zoomen even in op de erven van Bovenkarspel-Het Valkje, zodat we kunnen zien wat zich op en rond de bronstijd boerderij heeft afgespeeld.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een mooi voorbeeld van de sporen van een bronstijdboerderij. Van de boerderij resteert vaak alleen nog een dubbele rij kuilen van de dakdragende palen en een greppel rondom de plattegrond. De ingangen (bij de pijlen) zijn nog goed te herkennen door extra paalkuilen die dicht op elkaar zijn geplaatst en het dak moesten dragen. De kuilen van wandpaaltjes worden een enkele keer teruggevonden.

Een mooi voorbeeld van de sporen van een bronstijdboerderij. Van de boerderij resteert vaak alleen nog een dubbele rij kuilen van de dakdragende palen en een greppel rondom de plattegrond. De ingangen (bij de pijlen) zijn nog goed te herkennen door extra paalkuilen die dicht op elkaar zijn geplaatst en het dak moesten dragen. De kuilen van wandpaaltjes worden een enkele keer teruggevonden.

 

Een reconstructie van een boerderij uit de bronstijd. Het enige wat we bij opgravingen terug vinden zijn kuilen van de palen en de greppels rondom de huizen (hier niet weergegeven).

Een reconstructie van een boerderij uit de bronstijd. Het enige wat we bij opgravingen terug vinden zijn kuilen van de palen en de greppels rondom de huizen (hier niet weergegeven).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Vandaag de dag wordt veel waarde gehecht aan de traditie van stolpboerderijen. In Bovenkarspel-Het Valkje zien we dat West-Friezen ook in de bronstijd heel traditioneel waren als het om de boerderijen ging. In de loop van de tijd zien we namelijk maar weinig veranderingen in de bouw van boerderijen. De boerderijen hadden een driebeukige indeling (twee rijen palen delen de boerderij in de lengte in drie delen) en het dak werd gedragen door een gebintconstructie (de balken van het dak worden gedragen door twee rijen palen met daarop dwarsbalken). Van de wanden is bijna nooit iets bewaard gebleven. Waarschijnlijk bestonden de wanden uit gestapelde zoden, soms geflankeerd door een rij ingeslagen paaltjes en vlechtwerk. De ingang van de boerderij bevond zich aan de korte kanten. Typisch voor de Westfriese bronstijdboerderijen zijn de greppels die altijd rondom het huis zijn gegraven. Hemelwater liep vanaf het met riet bedekte dak in deze greppels en zo werd de grond droog gehouden. In deze greppels vinden we meestal veel vondsten. Blijkbaar vonden mensen het een goede plek om hun afval weg te gooien.

Het waren flinke boerderijen die de Westfriese bronstijdboeren maakten. De lengte van de boerderijen van Bovenkarspel varieert van ongeveer 10 tot wel 25 meter! Mensen woonden dan ook niet alleen in de boerderij, ook het vee werd er ondergebracht. Een gebruik dat we ook kennen van de stolpboerderij. Vee was een kostbaar bezit en voorzag in allerlei behoeftes, denk aan vlees, melk, huiden, trekkracht en (vruchtbare) mest. Daarnaast zorgde vee onder dak voor warmte in het huis. Dat was handig, want ook in de bronstijd kon het in West-Friesland met een straffe wind behoorlijk guur zijn!

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

Een typisch West-Fries gebruik. Als de bronstijdboerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Bij dit voorbeeld van Bovenkarspel-Het Valkje zijn vier opeenvolgende boerderijen teruggevonden. Hier is goed te zien dat de paarse boerderij jonger is dan de rode, die weer jonger is dan de blauwe. De paarse boerderij heeft een kleine uitbouw aan de noordkant, te herkennen aan de greppel die een stukje naar het noorden is verlegd.

Een typisch West-Fries gebruik. Als de bronstijdboerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Bij dit voorbeeld van Bovenkarspel-Het Valkje zijn vier opeenvolgende boerderijen teruggevonden. Hier is goed te zien dat de paarse boerderij jonger is dan de rode, die weer jonger is dan de blauwe. De paarse boerderij heeft een kleine uitbouw aan de noordkant, te herkennen aan de greppel die een stukje naar het noorden is verlegd.

 bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een typisch West-Fries gebruik in de bronstijd was het herbouwen van boerderijen op dezelfde plaats. Als de boerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Buiten West-Friesland was dat anders. Daar werden boerderijen vaak na tientallen jaren verlaten en ging men op een andere plek wonen. Blijkbaar was men in bronstijd West-Friesland gehecht aan de plek waar men woonde. Ook dit zal een eigenaar van een stolpboerderij niet vreemd zijn: vaak zijn boerderijen al lang in het bezit van de familie en kent men de geschiedenis en verhalen rondom de boerderij op het duimpje.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

De bronstijdboerderijen laten dus zien dat sommige eigenschappen en gebruiken van boerderijen al lange tijd de streek typeren. Wil je meer weten over boerderijen uit de bronstijd? Download dan Wouter’s artikel. Of bekijk de reconstructie in het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen.

Veldwerk in het nieuws

Artikel na open dag

Artikel na open dag

Artikel voor open dag

Artikel voor open dag

Newer posts
www.scriptsell.net