Bronstijd West-Friesland

Lees hier hoe West-Friesland 3000 jaar geleden was

Honkvast, die West-Friese boeren!

Tegenwoordig wordt West-Friesland gesierd door prachtige stolboerderijen. Maar stolpboerderijen zijn niet de enige fascinerende boerderijen in West-Friesland. Zo’n 3000 jaar geleden was West-Friesland een druk bevolkt gebied. Het gevolg hiervan is dat nergens anders in de wereld in zo’n klein gebied zoveel bronstijdboerderijen zijn gevonden! Er zijn al bijna 250 van deze boerderijen opgegraven. Hoe zagen deze boerderijen en erven eruit? Leken ze een beetje op de boerderijen van nu?

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

West-Friesland is een goudmijn voor bronstijdarcheologie. De rode stippen op deze kaart geven de locaties van opgravingen weer, waar door archeologen bewoningssporen uit de bronstijd zijn gevonden.

West-Friesland is een goudmijn voor bronstijdarcheologie. De rode stippen op deze kaart geven de locaties van opgravingen weer, waar door archeologen bewoningssporen uit de bronstijd zijn gevonden.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Dit zijn hele interessante vragen, maar niet eenvoudig te beantwoorden. Archeologen hebben vooral in de jaren ‘60 en ’70 veel opgegraven in West-Friesland, om de sporen uit de bronstijd te redden van het ruilverkavelingswerk. Van die opgravingen is nog maar weinig onderzocht en opgeschreven, omdat de archeologen weer door moesten naar andere gebieden om archeologie te redden. Het eerste wat daarom moest gebeuren toen wij met ons onderzoek begonnen, was alle gegevens van de opgravingen bij elkaar zoeken en digitaal maken. Dit alleen heeft al enkele jaren gekost. Er moesten namelijk meer dan duizend opgravingstekeningen worden gescand en met de hand worden overgetrokken in een computerprogramma. Vervolgens zijn alle vondsten in een digitale catalogus beschreven en is hun vindplaats aangegeven op de digitale tekeningen.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Van links naar rechts is te zien hoe bronstijd sporen werden aangetroffen tijdens een opgraving (links), zijn opgetekend (midden) en uiteindelijk door ons digitaal zijn gemaakt (rechts). Dit is de opgraving Bovenkarspel-Het Valkje, bij het Streekbos.  Van deze opgraving zijn ongeveer 1000 tekeningen gescand en gedigitaliseerd. Bovenkarspel-Het Valkje leverde duizenden bronstijdsporen en vondsten op. Op de digitale tekening zijn de bronstijdboerderijen in rood weergegeven. De ondergrond bestaat uit zand (geel) en klei (blauw).

Van links naar rechts is te zien hoe bronstijd sporen werden aangetroffen tijdens een opgraving (links), zijn opgetekend (midden) en uiteindelijk door ons digitaal zijn gemaakt (rechts). Dit is de opgraving Bovenkarspel-Het Valkje, bij het Streekbos. Van deze opgraving zijn ongeveer 1000 tekeningen gescand en gedigitaliseerd. Bovenkarspel-Het Valkje leverde duizenden bronstijdsporen en vondsten op. Op de digitale tekening zijn de bronstijdboerderijen in rood weergegeven. De ondergrond bestaat uit zand (geel) en klei (blauw).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

En zelfs toen we dit voor elkaar hadden waren we er nog niet. Het resultaat was namelijk een aantal enorme tekeningen met daarop een wirwar aan sporen. Een goed voorbeeld is de grote opgraving die in de jaren ’70 is uitgevoerd ten noorden van Bovenkarspel, bij Het Streekbos (de locatie staat bekend als Bovenkarspel-Het Valkje). De meeste sporen van deze opgraving dateren tussen 1500-1100 voor Chr. (de midden-bronstijd). In deze 400 jaar is er enorm veel gebeurd. Boerderijen zijn gebouwd, vergaan, gerepareerd, uitgebreid en verplaatst. Sloten zijn gegraven, dichtgeraakt, opnieuw uitgegraven en verlegd. Zo probeerden mensen hun huizen en akkers zo goed mogelijk te onderhouden en bewerken, al vechtend tegen weer en water. Als we naar sporen uit de bronstijd kijken zien we dus een heel menselijk bestaan, maar dan 3000 jaar geleden. En dit bestaan heeft een enorme brei aan sporen opgeleverd.

We hebben geprobeerd deze sporenbrei uit elkaar te trekken, zodat we kunnen zeggen welke boerderij of sloot de oudste en welke de jongste is. Dit kan bijvoorbeeld door te bekijken hoe sporen elkaar overlappen of ‘oversnijden’. Een andere manier is sporen dateren door te kijken naar de ouderdom van spullen of materiaal uit de sporen (bijvoorbeeld door een chemische analyse van houtskool). En zo zien we de bronstijd boeren werkelijk in actie en vechten voor hun bestaan, bijvoorbeeld wanneer we zien dat iemand zijn boerderij en erf heeft verplaatst omdat het te nat is geworden. We zoomen even in op de erven van Bovenkarspel-Het Valkje, zodat we kunnen zien wat zich op en rond de bronstijd boerderij heeft afgespeeld.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een mooi voorbeeld van de sporen van een bronstijdboerderij. Van de boerderij resteert vaak alleen nog een dubbele rij kuilen van de dakdragende palen en een greppel rondom de plattegrond. De ingangen (bij de pijlen) zijn nog goed te herkennen door extra paalkuilen die dicht op elkaar zijn geplaatst en het dak moesten dragen. De kuilen van wandpaaltjes worden een enkele keer teruggevonden.

Een mooi voorbeeld van de sporen van een bronstijdboerderij. Van de boerderij resteert vaak alleen nog een dubbele rij kuilen van de dakdragende palen en een greppel rondom de plattegrond. De ingangen (bij de pijlen) zijn nog goed te herkennen door extra paalkuilen die dicht op elkaar zijn geplaatst en het dak moesten dragen. De kuilen van wandpaaltjes worden een enkele keer teruggevonden.

 

Een reconstructie van een boerderij uit de bronstijd. Het enige wat we bij opgravingen terug vinden zijn kuilen van de palen en de greppels rondom de huizen (hier niet weergegeven).

Een reconstructie van een boerderij uit de bronstijd. Het enige wat we bij opgravingen terug vinden zijn kuilen van de palen en de greppels rondom de huizen (hier niet weergegeven).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Vandaag de dag wordt veel waarde gehecht aan de traditie van stolpboerderijen. In Bovenkarspel-Het Valkje zien we dat West-Friezen ook in de bronstijd heel traditioneel waren als het om de boerderijen ging. In de loop van de tijd zien we namelijk maar weinig veranderingen in de bouw van boerderijen. De boerderijen hadden een driebeukige indeling (twee rijen palen delen de boerderij in de lengte in drie delen) en het dak werd gedragen door een gebintconstructie (de balken van het dak worden gedragen door twee rijen palen met daarop dwarsbalken). Van de wanden is bijna nooit iets bewaard gebleven. Waarschijnlijk bestonden de wanden uit gestapelde zoden, soms geflankeerd door een rij ingeslagen paaltjes en vlechtwerk. De ingang van de boerderij bevond zich aan de korte kanten. Typisch voor de Westfriese bronstijdboerderijen zijn de greppels die altijd rondom het huis zijn gegraven. Hemelwater liep vanaf het met riet bedekte dak in deze greppels en zo werd de grond droog gehouden. In deze greppels vinden we meestal veel vondsten. Blijkbaar vonden mensen het een goede plek om hun afval weg te gooien.

Het waren flinke boerderijen die de Westfriese bronstijdboeren maakten. De lengte van de boerderijen van Bovenkarspel varieert van ongeveer 10 tot wel 25 meter! Mensen woonden dan ook niet alleen in de boerderij, ook het vee werd er ondergebracht. Een gebruik dat we ook kennen van de stolpboerderij. Vee was een kostbaar bezit en voorzag in allerlei behoeftes, denk aan vlees, melk, huiden, trekkracht en (vruchtbare) mest. Daarnaast zorgde vee onder dak voor warmte in het huis. Dat was handig, want ook in de bronstijd kon het in West-Friesland met een straffe wind behoorlijk guur zijn!

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

Een typisch West-Fries gebruik. Als de bronstijdboerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Bij dit voorbeeld van Bovenkarspel-Het Valkje zijn vier opeenvolgende boerderijen teruggevonden. Hier is goed te zien dat de paarse boerderij jonger is dan de rode, die weer jonger is dan de blauwe. De paarse boerderij heeft een kleine uitbouw aan de noordkant, te herkennen aan de greppel die een stukje naar het noorden is verlegd.

Een typisch West-Fries gebruik. Als de bronstijdboerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Bij dit voorbeeld van Bovenkarspel-Het Valkje zijn vier opeenvolgende boerderijen teruggevonden. Hier is goed te zien dat de paarse boerderij jonger is dan de rode, die weer jonger is dan de blauwe. De paarse boerderij heeft een kleine uitbouw aan de noordkant, te herkennen aan de greppel die een stukje naar het noorden is verlegd.

 bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een typisch West-Fries gebruik in de bronstijd was het herbouwen van boerderijen op dezelfde plaats. Als de boerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Buiten West-Friesland was dat anders. Daar werden boerderijen vaak na tientallen jaren verlaten en ging men op een andere plek wonen. Blijkbaar was men in bronstijd West-Friesland gehecht aan de plek waar men woonde. Ook dit zal een eigenaar van een stolpboerderij niet vreemd zijn: vaak zijn boerderijen al lang in het bezit van de familie en kent men de geschiedenis en verhalen rondom de boerderij op het duimpje.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

De bronstijdboerderijen laten dus zien dat sommige eigenschappen en gebruiken van boerderijen al lange tijd de streek typeren. Wil je meer weten over boerderijen uit de bronstijd? Download dan Wouter’s artikel. Of bekijk de reconstructie in het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen.

1 Comment

  1. Nico Bregman

    26/11/2014 at 7:54 pm

    Het is heel boeiend om ook in dit artikel weer kennis te nemen van voortschrijdend inzicht in de bewoningsgeschiedenis van de bronstijd in Westfriesland. Ook wordt er duidelijk beschreven hoeveel werk er achter de schermen wordt gedaan om tot deze nieuwe inzichten te komen. Het mooie van de digitalisering van oude opgravingsgegevens is dat m.b.v. kleuren veel duidelijker de ontwikkeling in de loop van de tijd kan worden getoond . Ik ben heel benieuwd naar de verdere uitwerking van de oude gegevens uit Hoogkarspel en Westwoud in combinatie met alle nieuwe gegevens die het komende half jaar van onderzoek op het traject van de N23 zullen opleveren. Ik blijf het geheel met veel interesse volgen en wens jullie veel succes.
    Nico Bregman, Hoogkarspel

Geef een reactie

Your email address will not be published.

*

www.scriptsell.net