Bronstijd West-Friesland

Lees hier hoe West-Friesland 3000 jaar geleden was

Tag: fysische geografie

Vissers in bronstijd West-Friesland (in 3D)

West-Friesland staat al eeuwen lang bekend om zijn visserij. Door de uitstekende ligging van steden als Medemblik en Enkhuizen aan de Zuiderzee vormde het gebied al vanaf 700 n.Chr. een belangrijke schakel in de handelsroute tussen de Rijn en de Noord- en Oostzee. Er werd veel vis gevangen en verhandeld, wat door de eeuwen heen een belangrijke bron van inkomsten is geweest voor de Westfriezen.

Nu lijkt dit misschien al erg lang geleden, maar zelfs in de bronstijd werd er al volop vis gevangen en gegeten in West-Friesland. Vissoorten als paling, snoek, brasem en baars stonden 3000 jaar geleden vaak op het menu. Hoewel de meeste mensen nu vaak zeevis op hun bord hebben, waren het toen vooral zoetwatervissen die werden gegeten. Dit komt omdat het landschap rond West-Friesland er in de bronstijd heel anders uitzag dan nu. Nu ligt West-Friesland aan het IJsselmeer en daarvoor was er de Zuiderzee. Maar deze bestonden nog niet in de bronstijd. Er lagen grote zoetwatermeren op deze plek. Een groot deel van het gebied had geen verbinding met de Noordzee. Eigenlijk had de zee maar directe invloed tot Hoogwoud en tot daar vinden we dan ook zeevis terug tussen het bronstijd afval.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Reconstructie van het landschap in West-Friesland rond de Midden-Bronstijd (1500-1100 v.Chr.).

Reconstructie van het landschap in West-Friesland rond de Midden-Bronstijd (1500-1100 v.Chr.).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Ten oosten van Hoogwoud is geen zeevis teruggevonden. Zoutwatervissen kwamen daar niet voor en blijkbaar werden ze ook niet ingevoerd vanuit het westen.  Mensen visten gewoon rond hun woonplaats en aten de gevangen vis daar op. En dat is handig, want zo leren we gelijk iets over het landschap rondom de woonplaatsen. Zo werden er meervallen gegeten. Deze vissen leven in groot open water en zo weten we dat er in oostelijk West-Friesland grote meren waren. Andere vissoorten komen weer uit kleine meren en stroompjes. Door zoiets simpels als een lekker visje weet je dus niet alleen wat mensen gegeten hebben, je krijgt ook gelijk een beeld van het landschap.

Omdat er zoveel verschillende soorten vissen zijn gevonden op de nederzettingen, is het duidelijk dat de Westfriezen in de Bronstijd al goed raad wisten met al het water in de omgeving. Men moest kennis hebben gehad van wanneer en waar verschillende vissoorten te vinden waren en hoe die gevangen konden worden. Soms wordt dit om een prachtige manier duidelijk. Zo is er bij Enkhuizen in 2009 een visfuik gevonden, gemaakt van aan elkaar geknoopte wilgentenen.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

De visfuik uit Enkhuizen, Kadijken zoals hij tijdens de opgraving van ADC ArcheoProjecten werd gevonden. (Laden kan even duren)

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

De visfuik uit Enkhuizen zoals  hij er ongeveer uit heeft gezien in de Bronstijd (Bron: IJsveld, E. 2014. Reconstructing a prehistoric fishtrap. EXARC Journal 2014 (1), Eindhoven)

De visfuik uit Enkhuizen zoals hij er ongeveer uit heeft gezien in de Bronstijd (Bron: IJsveld, E. 2014. Reconstructing a prehistoric fishtrap. EXARC Journal 2014 (1), Eindhoven)

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Verder zullen mensen ook gebruik hebben gemaakt van netten, visweren en dergelijke, maar deze zijn (nog) niet teruggevonden in West-Friesland. Ook is het duidelijk dat mensen handig gebruik maakten van periodes in het jaar waarin bepaalde vissen zich van en naar zee verplaatsten: de trek. Vissen als zalm en paling zijn dan in grote hoeveelheden tegelijk aanwezig en daarom makkelijker te vangen dan in andere perioden.

Maar niet op alle plekken werd op dezelfde manier vis gevangen. Iedere plaats had zijn eigen maniertjes. Zo werd er in Medemblik en Enkhuizen paling gegeten, maar de diktes van de vissen laat zien dat er anders gevist werd: op de ene plek met fuiken en op de andere met weren. En in Hoogwoud werd waarschijnlijk aan bottrappen gedaan, zo blijkt uit de snijkrassen op de ruggenwervel van een platvis. Bij deze vangsttechniek waadt men bij eb door het ondiepe water en wanneer men op een platvis trapt, wordt deze met de voeten op de plaats gehouden en met een speer doorboord.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Op vergelijkbare wijze is waarschijnlijk in de Bronstijd platvis gevangen (Bron: Egoproject en Kees Vanger)

Op vergelijkbare wijze is waarschijnlijk in de Bronstijd platvis gevangen (Bron: Egoproject en Kees Vanger)

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Hak- en snijkrassen op vissenbotten uit de bronstijd geven aanwijzingen dat mensen vis gefileerd hebben en verbrandingssporen op botten laten zien dat de vis werd bereid voor het eten. We weten niet precies hoe de vis werd bereid, maar het zou zo maar kunnen dat West-Friezen in de Bronstijd al van een lekkere gerookte paling konden genieten!

Kijkje bij een bronstijd opgraving… in 3D!

Onze collega’s van ADC ArcheoProjecten en Archol zijn hard aan het werk in het tracé van de Westfrisiaweg. Uiteraard zijn we ontzettend nieuwsgierig naar wat ze allemaal voor moois uit de bronstijd vinden, dus zijn we afgelopen woensdag met ons team een kijkje gaan nemen. Momenteel wordt er op vier plekken in de buurt van Hoogkarspel opgegraven: Markerwaardweg, Hoogkarspel tunnel, Slimweg en Voetakkers. En op elke locatie is wel iets leuks gevonden! Een mooie kans om onze nieuwe 3d-software uit te proberen.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

De projectkeet op de opgraving hangt vol met kaarten. Wouter legt ons uit waar er allemaal gegraven wordt en wat er tot nu toe is gevonden.

De projectkeet op de opgraving hangt vol met kaarten. Wouter (die het project mede coördineert) legt ons uit waar er allemaal gegraven wordt en wat er tot nu toe is gevonden.

Kaart uit de keet met daarop de locaties van de opgravingen (de opgraving aan Voetakkers valt buiten de kaart).

Kaart uit de keet met daarop de locaties van de opgravingen (de opgraving aan Voetakkers valt buiten de kaart).

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Onze rondleiding begon bij Hoogkarspel Tunnel. De opgravingen op deze plek zijn bijzonder, omdat ze precies aansluiten op een aantal opgravingen die in de jaren ’60 en ’70 bij Hoogkarspel zijn gedaan. Toen werd er een compleet boerenlandschap van zo’n 3000 jaar oud gevonden. Honderden sloten, akkers en boerderijen kwamen aan het licht. Nu is de vraag hoe ver dit alles doorloopt buiten de opgravingen en in welke staat de archeologische resten zijn. De afgelopen weken is duidelijk geworden dat er tijdens de ruilverkaveling flink is huisgehouden op deze plek. Enkele restanten van de sloten zijn nog teruggevonden, maar lang niet zo veel als dat er in de jaren ’70 zijn gevonden. Dit is natuurlijk teleurstellend, maar het leert ons veel over de gevolgen van de ruilverkaveling en helpt ons om in de toekomst onnodig onderzoek op verstoorde plekken (en alle kosten die dat met zich meebrengt) te voorkomen.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Één van de opgravingsputten bij Hoogkarspel tunnel. Op de voorgrond zijn twee donkere cirkels te zien. Dit waren mogelijk opslagplaatsen uit de bronstijd.

Opgraving bij Hoogkarspel tunnel. Op de voorgrond zijn twee donkere cirkels te zien. Dit waren mogelijk opslagplaatsen uit de bronstijd.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Aan de Markerwaardweg zijn de archeologische resten beter bewaard. Hier zijn niet alleen de sporen bewaard gebleven, maar op sommige plekken zelfs nog het oppervlak waarop in de bronstijd geleefd werd. Dit oppervlak is duidelijk te herkennen in de bodem als een donkere, soms zelfs bijna zwarte laag. Ook zijn er enkele mooie vondsten gedaan op deze plek, zoals een complete koeienschedel en een houten constructie waarvan nog niet helemaal duidelijk is waarvoor het heeft gediend (hierover later meer). En natuurlijk zijn er ook weer akkersloten gevonden, want wat is een bronstijd opgraving in West-Friesland zonder akkersloten. Maar hier is wel iets aparts aan de hand. Normaal krioelen de sloten over elkaar heen in een grote wirwar, maar op deze plek vormen ze hele keurige, rechthoekige perceeltjes. Waarom dat hier zo is weten we nog niet, maar het laat wel zien dat niet in heel West-Friesland hetzelfde werd gedaan. De West-Friezen waren waarschijnlijk slim genoeg om op de lokale omstandigheden in te spelen.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Een 3d-model van de doorsnede van de bodem aan de Markerwaardweg. De zwarte laag is het oppervlak waarop in de bronstijd geleefd werd.

 bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Nog een kaartje uit de keet.  Dit is een plattegrond met daarop alle sporen die aan de Markerwaardweg zijn gevonden. De blauwe banen zijn de akkersloten uit de bronstijd. Vooral in het bovenste gedeelte is te zien hoe mooi recht de akkers op deze plek zijn geweest.

Nog een kaartje uit de keet. Dit is een plattegrond met daarop alle sporen die aan de Markerwaardweg zijn gevonden. De blauwe banen zijn de akkersloten uit de bronstijd. Vooral in het bovenste gedeelte is te zien hoe mooi recht de akkers op deze plek zijn geweest.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Toen we bij de Slimweg gingen kijken zagen we weer de oude vertrouwde wirwar aan bronstijd sloten. We kwamen op een gelukkig moment aan. Er was namelijk net een mooie vondst gedaan: een (bijna) complete aardewerken pot. En waarschijnlijk een hele bijzondere pot. Het lijkt er namelijk op dat deze pot te dateren is op de overgang van de midden naar de late bronstijd, zo rond 1000 v.Chr. In deze periode lijkt er in heel Europa plots van alles te veranderen: mensen gaan hun huizen anders bouwen, hun doden anders begraven, het aardewerk verandert en ook de metalen objecten. In West-Friesland zien we dit ook gebeuren. Daar gaan mensen op terpen wonen met daaromheen brede, diepe sloten die vol zitten met aardewerk dat veel fijner, mooier versierd en diverser is dan de potten uit voorgaande perioden. Maar dit soort veranderingen lijken plotseling te zijn gebeurd – en in heel Europa. De grote vraag is natuurlijk hoe en waarom. Vondsten die een overgang laten zien spelen een sleutelrol bij het oplossen van deze vragen, maar zijn erg zeldzaam. Deze pot van de Slimweg (en alles wat er mee samen is gevonden) zou ons weleens meer kunnen leren over deze periode!

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Plattegrond met opgegraven sporen van de Slimweg. De blauwe banen zijn de bronstijd sloten en in oranje zijn de plaatsen aangegeven waar boerderijen uit de bronstijd hebben gestaan. De groene cirkels zijn de opslagplaatsen die ook op de foto van Hoogkarspel tunnel zijn te zien.

Plattegrond met opgegraven sporen van de Slimweg. De blauwe banen zijn de bronstijd sloten en in oranje zijn de plaatsen aangegeven waar boerderijen uit de bronstijd hebben gestaan. De groene cirkels zijn de opslagplaatsen die ook op de foto van Hoogkarspel tunnel zijn te zien.

Één van de scherven van de kapotte, maar waarschijnlijk complete pot die is gevonden aan de Slimweg. Onderaan is de versiering te zien: een band van dunne krasjes.

Één van de scherven van de kapotte, maar waarschijnlijk complete pot die is gevonden aan de Slimweg. Onderaan is de versiering te zien: een band van dunne krasjes.

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Ten slotte kwamen we aan de bij de opgraving aan de Voetakkers bij Lutjebroek. Ook hier zagen we uiteraard weer de bekende sloten, maar ook de sporen van een bronstijd boerderij. Meestal is er van deze boerderijen vrijwel niets bewaard gebleven. Enkel de greppel die om het huis lag en de kuilen waarin ooit de palen stonden die het dak droegen. Deze kuilen zijn bijna altijd leeg, maar nu was er net iets leuks gevonden in zo’n kuil. Bovenin één van de kuilen was de poot van een hond gevonden. Vondsten uit de paalkuilen en huisgreppels laten zien hoe er in en rondom de boerderij geleefd werd en wat er gebeurde toen de boerderij werd verlaten. Hier is dus ooit een trouwe viervoeter (of alleen zijn poot) in een kuil van een paal terecht gekomen. Hoe en waarom is een raadsel…

bronstijd prehistorie archeologie noord-holland bronstijd prehistorie archeologie noord-holland

Een 3d-model van de paalkuil met bovenin het hondenpootje. (Let op: laden kan een tijdje duren)

Stukjes Roemenië in West-Friesland

Als je plaatsnamen als Nibbixwoud en Westwoud hoort, dan verwacht je misschien een bos in de omgeving aan te treffen. Er staat ten slotte woud in de naam. Toch is het landschap rondom deze plaatsen behoorlijk kaal. In een ver verleden was dit wel anders. Zo’n 3000 jaar geleden was West-Friesland meer als… Roemenië.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Maar hoe weten we dit nou? Hoe krijg je nou een beeld van een landschap dat al zo lang niet meer bestaat? Het soort planten dat ergens groeit hangt sterk af van de grond waarop ze groeien. Je hoeft daarom maar een paar dingen te weten over de grond en je kunt zo voorspellen wat voor planten er gaan groeien – of er gegroeid hebben. Je hoeft enkel te weten wat de kwaliteit is van de bodem, wat de  grondwaterkwaliteit en- stand is, en hoe hoog het land ligt. Maar dit te weten komen is een tijdrovende klus.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Studenten plaatsen een boring aan de Rikkert bij Oosterdijk.

Studenten plaatsen een boring aan de Rikkert bij Oosterdijk.

Boorpuntenkaart van een deel van de boringen die zijn gebruikt voor de reconstructie van het landschap bij Westwoud.

Boorpuntenkaart van een deel van de boringen die zijn gebruikt voor de reconstructie van het landschap bij Westwoud.

 archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Het begint met een simpele tuinboor. Door een gat te boren en te kijken wat voor grond je opboort, krijg je een beeld van hoe de bodem is opgebouwd. Maar één boring is niet genoeg. Alleen al voor onze reconstructie van het landschap rondom Westwoud zijn maar liefst 2500 boringen nodig geweest, die stuk voor stuk moesten worden bestudeerd en ingevoerd in de computer. Hierbij is met name gelet op het kalkgehalte, de afslibbaarheid en het humusgehalte van het oppervlak waarop in de Bronstijd geleefd werd. Dit oppervlak is in de boringen heel herkenbaar als een donkere, bijna zwarte laag.

De hoogte van het land is terug te vinden in het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN). Dit zijn hoogtematen die met een vliegtuig van elke vierkante meter in Nederland zijn genomen. Van duizenden hoogtematen hebben we een hoogtekaart van West-Friesland kunnen maken.

Ten slotte konden we aan de hand van slakjes en schelpen uit Bronstijd sloten zien wat de waterdiepte en -kwaliteit in de sloten en greppels is geweest. Een heel karwei om dit voor elke opgraving te doen. Gelukkig hebben we hierbij veel hulp gehad van onze student, Nandi Mink.

Met al deze ondergrondgegevens kunnen we voorspellen welke plantengemeenschappen (bijvoorbeeld een eiken-beukenbos of een wilgenbroekstruweel) er in het verleden op een bepaalde plaats konden groeien. Vaak zijn er meerdere mogelijkheden. Met de gevonden plantenresten kunnen we vaststellen welke plantengroepen er daadwerkelijk waren. Op deze manier hebben we het bronstijd landschap aan kunnen kleden met planten.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Verdronken land van Saeftinghe

Het landschap ten westen van Hoogwoud zag er 3000 jaar geleden uit zoals het huidige Verdronken land van Saeftinghe in Zeeland.

Voorbeeld van een reliëf reconstructie van enkele percelen in West-Friesland met behulp van het AHN bestand. Het maximale hoogteverschil in deze percelen is circa 50 cm (rood is hoog, groen is laag). In het kronkelige patroon is duidelijk het kwelder landschap terug te zien.

Voorbeeld van een hoogtekaart van enkele percelen in West-Friesland met behulp van het AHN bestand. Het maximale hoogteverschil in deze percelen is circa 50 cm (rood is hoog, groen is laag). In het kronkelige patroon is duidelijk het kwelder landschap terug te zien.

 archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Maar om echt een goed beeld te krijgen van de natuur in de bronstijd is het handig om een kijkje te nemen naar vergelijkbare landschappen van vandaag de dag. Nederland heeft enkele mooie plekken waar landschappen zoals deze in de bronstijd hebben bestaan, nog goed te zien zijn. Rondom Hoogwoud zag het er bijvoorbeeld uit zoals het wad en kwelder van het Verdronken Land van Saefthinge in Zeeland. Maar ten oosten van Hoogwoud zag het land er heel anders uit. Ooit was ook dit een kwelder, maar in de bronstijd was het een zoetwatergebied geworden. Dit soort landschap is helaas nergens meer te zien in Nederland. Hoewel Nederland een waterrijk land is, missen we juist goede voorbeelden van natuurlijke waterrijke milieus. Daarom hebben we een tocht naar Roemenië gemaakt. In de delta van de rivier de Donau zijn namelijk nog wel plekken die lijken op hoe oostelijk West-Friesland er 3000 jaar geleden uitzag.

 archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

In de lage, natte delen groeiden Elzenbroekbossen.

In de lage, natte delen groeiden elzenbroekbossen.

Roemeens rundvee in een wilgenvloedbos. In de late bronstijd kwamen de lage delen permanent onder water te staan. Het elzenbroekbos schoof op en aan de randen van het water groeide een wilgenvloedbos.

Roemeens rundvee in een wilgenvloedbos. In de late bronstijd kwamen de lage delen van het land permanent onder water te staan. Het elzenbroekbos schoof op en aan de randen van het water groeide een wilgenvloedbos.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Oostelijk West-Friesland was toen niet vlak. Het landschap werd doorkruist met hogere ruggen. Deze ruggen waren hooguit een meter hoog, maar dit kleine hoogteverschil was genoeg om verschillende soorten bossen en planten te laten groeien. In de lage, natte delen, tussen de ruggen, lagen elzenbroekbossen. Toen op het einde van de bronstijd het landschap steeds natter werd, stonden deze plekken voortdurend onder water en kon er geen bos meer groeien. Aan de rand van het water ontstond een wilgenvloedbos en het elzenbroekbos kwam iets hoger te liggen.

 archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Op de flanken van de ruggen stond een ooibos met onder andere de es.

Op de flanken van de ruggen stond een ooibos met onder andere de es.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Nog wat hoger op de ruggen groeiden ooibossen, dit zijn moerasbossen die regelmatig onder water stonden. Hier groeiden onder andere es, eik en iep. Op de hoogste delen was de grond uitermate geschikt voor een eikenbos. Toch weten we uit de gevonden plantenresten dat dit er nooit gestaan heeft. We vinden namelijk alleen grassen en akkeronkruiden. Bovenop de ruggen werd er door mensen volop geakkerd en geweid. De West-Friezen werkten in de bronstijd blijkbaar zo hard dat de natuur op de ruggen geen kans kreeg. Oostelijk West-Friesland was 3000 jaar dus een zee van laaggelegen bossen met daardoorheen hoger gelegen banen van akkers en weiden.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Bovenop de ruggen had een eikenbos als dit moeten staan. Maar door het harde werken van de West-Friezen was het een open strook met weiden en akkers.

Bovenop de ruggen had een eikenbos als dit moeten staan. Maar door het harde werken van de West-Friezen was het een open strook met weiden en akkers.

 

"Hard" aan het werk tijdens onze expeditie naar Roemenië.

“Hard” aan het werk tijdens onze expeditie in Roemenië.

www.scriptsell.net