Bronstijd West-Friesland

Lees hier hoe West-Friesland 3000 jaar geleden was

Tag: landschap

Vissers in bronstijd West-Friesland (in 3D)

West-Friesland staat al eeuwen lang bekend om zijn visserij. Door de uitstekende ligging van steden als Medemblik en Enkhuizen aan de Zuiderzee vormde het gebied al vanaf 700 n.Chr. een belangrijke schakel in de handelsroute tussen de Rijn en de Noord- en Oostzee. Er werd veel vis gevangen en verhandeld, wat door de eeuwen heen een belangrijke bron van inkomsten is geweest voor de Westfriezen.

Nu lijkt dit misschien al erg lang geleden, maar zelfs in de bronstijd werd er al volop vis gevangen en gegeten in West-Friesland. Vissoorten als paling, snoek, brasem en baars stonden 3000 jaar geleden vaak op het menu. Hoewel de meeste mensen nu vaak zeevis op hun bord hebben, waren het toen vooral zoetwatervissen die werden gegeten. Dit komt omdat het landschap rond West-Friesland er in de bronstijd heel anders uitzag dan nu. Nu ligt West-Friesland aan het IJsselmeer en daarvoor was er de Zuiderzee. Maar deze bestonden nog niet in de bronstijd. Er lagen grote zoetwatermeren op deze plek. Een groot deel van het gebied had geen verbinding met de Noordzee. Eigenlijk had de zee maar directe invloed tot Hoogwoud en tot daar vinden we dan ook zeevis terug tussen het bronstijd afval.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Reconstructie van het landschap in West-Friesland rond de Midden-Bronstijd (1500-1100 v.Chr.).

Reconstructie van het landschap in West-Friesland rond de Midden-Bronstijd (1500-1100 v.Chr.).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Ten oosten van Hoogwoud is geen zeevis teruggevonden. Zoutwatervissen kwamen daar niet voor en blijkbaar werden ze ook niet ingevoerd vanuit het westen.  Mensen visten gewoon rond hun woonplaats en aten de gevangen vis daar op. En dat is handig, want zo leren we gelijk iets over het landschap rondom de woonplaatsen. Zo werden er meervallen gegeten. Deze vissen leven in groot open water en zo weten we dat er in oostelijk West-Friesland grote meren waren. Andere vissoorten komen weer uit kleine meren en stroompjes. Door zoiets simpels als een lekker visje weet je dus niet alleen wat mensen gegeten hebben, je krijgt ook gelijk een beeld van het landschap.

Omdat er zoveel verschillende soorten vissen zijn gevonden op de nederzettingen, is het duidelijk dat de Westfriezen in de Bronstijd al goed raad wisten met al het water in de omgeving. Men moest kennis hebben gehad van wanneer en waar verschillende vissoorten te vinden waren en hoe die gevangen konden worden. Soms wordt dit om een prachtige manier duidelijk. Zo is er bij Enkhuizen in 2009 een visfuik gevonden, gemaakt van aan elkaar geknoopte wilgentenen.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

De visfuik uit Enkhuizen, Kadijken zoals hij tijdens de opgraving van ADC ArcheoProjecten werd gevonden. (Laden kan even duren)

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

De visfuik uit Enkhuizen zoals  hij er ongeveer uit heeft gezien in de Bronstijd (Bron: IJsveld, E. 2014. Reconstructing a prehistoric fishtrap. EXARC Journal 2014 (1), Eindhoven)

De visfuik uit Enkhuizen zoals hij er ongeveer uit heeft gezien in de Bronstijd (Bron: IJsveld, E. 2014. Reconstructing a prehistoric fishtrap. EXARC Journal 2014 (1), Eindhoven)

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Verder zullen mensen ook gebruik hebben gemaakt van netten, visweren en dergelijke, maar deze zijn (nog) niet teruggevonden in West-Friesland. Ook is het duidelijk dat mensen handig gebruik maakten van periodes in het jaar waarin bepaalde vissen zich van en naar zee verplaatsten: de trek. Vissen als zalm en paling zijn dan in grote hoeveelheden tegelijk aanwezig en daarom makkelijker te vangen dan in andere perioden.

Maar niet op alle plekken werd op dezelfde manier vis gevangen. Iedere plaats had zijn eigen maniertjes. Zo werd er in Medemblik en Enkhuizen paling gegeten, maar de diktes van de vissen laat zien dat er anders gevist werd: op de ene plek met fuiken en op de andere met weren. En in Hoogwoud werd waarschijnlijk aan bottrappen gedaan, zo blijkt uit de snijkrassen op de ruggenwervel van een platvis. Bij deze vangsttechniek waadt men bij eb door het ondiepe water en wanneer men op een platvis trapt, wordt deze met de voeten op de plaats gehouden en met een speer doorboord.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Op vergelijkbare wijze is waarschijnlijk in de Bronstijd platvis gevangen (Bron: Egoproject en Kees Vanger)

Op vergelijkbare wijze is waarschijnlijk in de Bronstijd platvis gevangen (Bron: Egoproject en Kees Vanger)

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie noord-holland prehistorie

Hak- en snijkrassen op vissenbotten uit de bronstijd geven aanwijzingen dat mensen vis gefileerd hebben en verbrandingssporen op botten laten zien dat de vis werd bereid voor het eten. We weten niet precies hoe de vis werd bereid, maar het zou zo maar kunnen dat West-Friezen in de Bronstijd al van een lekkere gerookte paling konden genieten!

Stukjes Roemenië in West-Friesland

Als je plaatsnamen als Nibbixwoud en Westwoud hoort, dan verwacht je misschien een bos in de omgeving aan te treffen. Er staat ten slotte woud in de naam. Toch is het landschap rondom deze plaatsen behoorlijk kaal. In een ver verleden was dit wel anders. Zo’n 3000 jaar geleden was West-Friesland meer als… Roemenië.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Maar hoe weten we dit nou? Hoe krijg je nou een beeld van een landschap dat al zo lang niet meer bestaat? Het soort planten dat ergens groeit hangt sterk af van de grond waarop ze groeien. Je hoeft daarom maar een paar dingen te weten over de grond en je kunt zo voorspellen wat voor planten er gaan groeien – of er gegroeid hebben. Je hoeft enkel te weten wat de kwaliteit is van de bodem, wat de  grondwaterkwaliteit en- stand is, en hoe hoog het land ligt. Maar dit te weten komen is een tijdrovende klus.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Studenten plaatsen een boring aan de Rikkert bij Oosterdijk.

Studenten plaatsen een boring aan de Rikkert bij Oosterdijk.

Boorpuntenkaart van een deel van de boringen die zijn gebruikt voor de reconstructie van het landschap bij Westwoud.

Boorpuntenkaart van een deel van de boringen die zijn gebruikt voor de reconstructie van het landschap bij Westwoud.

 archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Het begint met een simpele tuinboor. Door een gat te boren en te kijken wat voor grond je opboort, krijg je een beeld van hoe de bodem is opgebouwd. Maar één boring is niet genoeg. Alleen al voor onze reconstructie van het landschap rondom Westwoud zijn maar liefst 2500 boringen nodig geweest, die stuk voor stuk moesten worden bestudeerd en ingevoerd in de computer. Hierbij is met name gelet op het kalkgehalte, de afslibbaarheid en het humusgehalte van het oppervlak waarop in de Bronstijd geleefd werd. Dit oppervlak is in de boringen heel herkenbaar als een donkere, bijna zwarte laag.

De hoogte van het land is terug te vinden in het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN). Dit zijn hoogtematen die met een vliegtuig van elke vierkante meter in Nederland zijn genomen. Van duizenden hoogtematen hebben we een hoogtekaart van West-Friesland kunnen maken.

Ten slotte konden we aan de hand van slakjes en schelpen uit Bronstijd sloten zien wat de waterdiepte en -kwaliteit in de sloten en greppels is geweest. Een heel karwei om dit voor elke opgraving te doen. Gelukkig hebben we hierbij veel hulp gehad van onze student, Nandi Mink.

Met al deze ondergrondgegevens kunnen we voorspellen welke plantengemeenschappen (bijvoorbeeld een eiken-beukenbos of een wilgenbroekstruweel) er in het verleden op een bepaalde plaats konden groeien. Vaak zijn er meerdere mogelijkheden. Met de gevonden plantenresten kunnen we vaststellen welke plantengroepen er daadwerkelijk waren. Op deze manier hebben we het bronstijd landschap aan kunnen kleden met planten.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Verdronken land van Saeftinghe

Het landschap ten westen van Hoogwoud zag er 3000 jaar geleden uit zoals het huidige Verdronken land van Saeftinghe in Zeeland.

Voorbeeld van een reliëf reconstructie van enkele percelen in West-Friesland met behulp van het AHN bestand. Het maximale hoogteverschil in deze percelen is circa 50 cm (rood is hoog, groen is laag). In het kronkelige patroon is duidelijk het kwelder landschap terug te zien.

Voorbeeld van een hoogtekaart van enkele percelen in West-Friesland met behulp van het AHN bestand. Het maximale hoogteverschil in deze percelen is circa 50 cm (rood is hoog, groen is laag). In het kronkelige patroon is duidelijk het kwelder landschap terug te zien.

 archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Maar om echt een goed beeld te krijgen van de natuur in de bronstijd is het handig om een kijkje te nemen naar vergelijkbare landschappen van vandaag de dag. Nederland heeft enkele mooie plekken waar landschappen zoals deze in de bronstijd hebben bestaan, nog goed te zien zijn. Rondom Hoogwoud zag het er bijvoorbeeld uit zoals het wad en kwelder van het Verdronken Land van Saefthinge in Zeeland. Maar ten oosten van Hoogwoud zag het land er heel anders uit. Ooit was ook dit een kwelder, maar in de bronstijd was het een zoetwatergebied geworden. Dit soort landschap is helaas nergens meer te zien in Nederland. Hoewel Nederland een waterrijk land is, missen we juist goede voorbeelden van natuurlijke waterrijke milieus. Daarom hebben we een tocht naar Roemenië gemaakt. In de delta van de rivier de Donau zijn namelijk nog wel plekken die lijken op hoe oostelijk West-Friesland er 3000 jaar geleden uitzag.

 archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

In de lage, natte delen groeiden Elzenbroekbossen.

In de lage, natte delen groeiden elzenbroekbossen.

Roemeens rundvee in een wilgenvloedbos. In de late bronstijd kwamen de lage delen permanent onder water te staan. Het elzenbroekbos schoof op en aan de randen van het water groeide een wilgenvloedbos.

Roemeens rundvee in een wilgenvloedbos. In de late bronstijd kwamen de lage delen van het land permanent onder water te staan. Het elzenbroekbos schoof op en aan de randen van het water groeide een wilgenvloedbos.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Oostelijk West-Friesland was toen niet vlak. Het landschap werd doorkruist met hogere ruggen. Deze ruggen waren hooguit een meter hoog, maar dit kleine hoogteverschil was genoeg om verschillende soorten bossen en planten te laten groeien. In de lage, natte delen, tussen de ruggen, lagen elzenbroekbossen. Toen op het einde van de bronstijd het landschap steeds natter werd, stonden deze plekken voortdurend onder water en kon er geen bos meer groeien. Aan de rand van het water ontstond een wilgenvloedbos en het elzenbroekbos kwam iets hoger te liggen.

 archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Op de flanken van de ruggen stond een ooibos met onder andere de es.

Op de flanken van de ruggen stond een ooibos met onder andere de es.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Nog wat hoger op de ruggen groeiden ooibossen, dit zijn moerasbossen die regelmatig onder water stonden. Hier groeiden onder andere es, eik en iep. Op de hoogste delen was de grond uitermate geschikt voor een eikenbos. Toch weten we uit de gevonden plantenresten dat dit er nooit gestaan heeft. We vinden namelijk alleen grassen en akkeronkruiden. Bovenop de ruggen werd er door mensen volop geakkerd en geweid. De West-Friezen werkten in de bronstijd blijkbaar zo hard dat de natuur op de ruggen geen kans kreeg. Oostelijk West-Friesland was 3000 jaar dus een zee van laaggelegen bossen met daardoorheen hoger gelegen banen van akkers en weiden.

archeologie bronstijd west-friesland prehistorie archeologie bronstijd west-friesland prehistorie 

Bovenop de ruggen had een eikenbos als dit moeten staan. Maar door het harde werken van de West-Friezen was het een open strook met weiden en akkers.

Bovenop de ruggen had een eikenbos als dit moeten staan. Maar door het harde werken van de West-Friezen was het een open strook met weiden en akkers.

 

"Hard" aan het werk tijdens onze expeditie naar Roemenië.

“Hard” aan het werk tijdens onze expeditie in Roemenië.

Doden op West-Friese Akkers

5000 jaar geleden gebeurde er iets bijzonders in Europa. Plots besloten mensen overal, van Engeland tot in Rusland, de doden te begraven onder heuvels. Grafheuvels. Een manier van begraven die duizenden jaren in gebruik bleef, tot in de vroege middeleeuwen. En tegen de tijd dat mensen niet langer op deze manier werden begraven lag het landschap van Europa bezaaid met miljoenen grafheuvels.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

Alle bekende Deense grafheuvels. In Denemarken zijn grafheuvels veel beter bewaard gebleven en gedocumenteerd dan in Nederland. In totaal zijn er bij 90.000 grafheuvels bekend. Ooit is heel Europa zo dicht bedekt geweest met grafheuvels.

Alle bekende Deense grafheuvels. In Denemarken zijn grafheuvels veel beter bewaard gebleven en gedocumenteerd dan in Nederland. In totaal zijn er bijna 90.000 grafheuvels bekend. Ooit is heel Europa zo dicht bezaaid geweest met grafheuvels.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

In West-Friesland was het niet anders. In totaal zijn er 176 grafheuvels uit de streek bekend, maar ongetwijfeld zijn er veel en veel meer geweest. De meesten van deze heuvels zijn tijdens de ruilverkaveling vernietigd, maar de graven en resten van de heuvels liggen nog overal onder onze voeten. De jongens van de Grootebroekse voetbalvereniging De Zouaven spelen hun wedstrijden bij de resten van grafheuvels en veel woonwijken, zoals de nieuwe wijk Kadijken bij Enkhuizen, liggen bovenop deze prehistorische rustplaatsen. Je zou dus kunnen zeggen dat grafheuvels één van de meest kenmerkende vormen van archeologie voor de streek zijn, want ze liggen werkelijk overal.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een luchtfoto van een akker naast VV De Zouaven. De donkere, cirkelvormige verkleuringen zijn de resten van prehistorische grafheuvels.

Een luchtfoto van een akker naast VV De Zouaven. De donkere, cirkelvormige verkleuringen zijn de resten van prehistorische grafheuvels.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Het zijn ook nog eens de plaatsen waar de vroegste bewoners van de streek voor altijd onderdeel werden van de West-Friese bodem. De bodem die zij als eerste bewerkten. Door de heuvels bleef deze band met het West-Friese land zichtbaar voor alle generaties na hen. Voor de ruilverkaveling waren de grafheuvels dan ook een bekend gezicht in de vaarpolder. Op veel akkers lagen wel één of meerdere van deze bulten.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een voorbeeld van hoe grafheuvels in het land lagen voor de ruilverkaveling. Dit is een heuvel bij Zwaagdijk (te zien op de achtergrond).

Een voorbeeld van hoe grafheuvels in het land lagen voor de ruilverkaveling. Dit is een heuvel bij Zwaagdijk (te zien op de achtergrond).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

In de bronstijd, toen de meeste van deze heuvels werden gebouwd, was dat niet anders. Ook toen lagen de grafheuvels op en tussen de akkers en boerderijen. En dat maakt de West-Friese grafheuvels nou zo interessant, want op de meeste andere plekken lagen grafheuvels op meer afgelegen plaatsen zoals heiden en graslanden. Blijkbaar hadden mensen in West-Friesland hun eigen ideeën over waar een grafheuvel hoorde te liggen. Dit kan ons veel leren over de betekenis van grafheuvels en hun rol in de inrichting van het landschap. En daarmee over het plots verschijnen van grafheuvels over heel Europa. Het kleine West-Friesland kan zo dus een grote rol spelen in het verhaal van de Europese prehistorie.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een plattegrond van een opgraving bij de nieuwe woonwijk Kadijken, Enkhuizen. In grijs zijn de bronstijd akkersloten weergegeven, in rood de plattegronden van bronstijd boerderijen en midden tussen de akkers ligt een grafheuvel (rode ster).

Een plattegrond van een opgraving bij de nieuwe woonwijk Kadijken, Enkhuizen. In grijs zijn de bronstijd akkersloten weergegeven, in rood de plattegronden van bronstijd boerderijen en midden tussen de akkers ligt een grafheuvel (rode ster).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Uit opgravingen weten we dat de grafheuvels boven op akkers zijn gebouwd, omdat onder de heuvels vaak nog ploegsporen liggen. Aan de voet van grafheuvels werden vaak ondiepe slootjes gegraven. Deze slootjes gingen op in het stelsel van diepe sloten dat rondom de akkers en weides lag. De grafheuvels waren dus letterlijk onderdeel van het land. Een West-Fries die 3000 jaar geleden zijn akker aan het ploegen was of zijn koeien naar het veld bracht, werd zo voortdurend herinnerd aan de lui die voor hem op dezelfde grond hadden geleefd en gewerkt. Vandaag de dag weten mensen vaak nog heel goed te vertellen van wie hun grond vroeger is geweest, maar in de bronstijd gaven mensen zulke herinneringen en verhalen een duidelijke vorm met de heuvels. Langs de sloten en grafheuvels lopend werd men langs het verleden van het land geleid, soms vrij letterlijk, zoals in Grootebroek, waar twee sloten de toegang tot een grafheuvel vormden.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Twee sloten (donkere banen vooraan op de foto) leiden naar een grafheuvel. Tussen de sloten zijn ronde paalgaten te zien. Blijkbaar is de toegangsweg ooit geblokkeerd. Een kwart van de heuvel is opgegraven. Op deze manier is mooi een doorsnede van de heuvel te zien.

Twee sloten (donkere banen vooraan op de foto) leiden naar een grafheuvel bij Grootebroek. Tussen de sloten zijn ronde paalgaten te zien. Blijkbaar is de toegangsweg ooit geblokkeerd. Een kwart van de heuvel is opgegraven. Op deze manier is mooi een doorsnede van de heuvel te zien.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

In West-Friese grafheuvellandschap waren het begraven en herdenken van de doden en landbouw en veeteelt dus nauw met elkaar verbonden. De West-Friese bronstijd boeren werden begraven bij hun land en vee. Die band was zelfs zo sterk dat het vee en land vaak letterlijk onderdeel werden gemaakt van de grafheuvels. De heuvels werden namelijk gebouwd van plaggen, oftewel zoden van het land waar de dode zijn leven lang hard op had gewerkt. In de sloten aan de voet van de heuvels werden vaak de botten van koeien geofferd, vooral de horens en schedels. Er lag bij Bovenkarspel zelfs een grafheuvel waarin geen graf is aangetroffen, maar precies midden in de heuvel een klein potje met de rib van een koe erin.

Grafheuvels herinnerden mensen dus aan de degenen die voor hen in de streek hadden gewoond en gewerkt. Maar als een grafheuvel eenmaal was opgeworpen lag hij daar voor de eeuwigheid en na verloop van tijd wisten mensen niet precies meer wie er nou onder die ene heuvel lag. Verhalen zullen er desondanks geweest zijn en juist door deze verhalen zorgden de grafheuvels ervoor dat mensen een gemeenschapsgevoel en band met bepaalde gronden kregen. Als je van een bepaalde plek kwam kende je namelijk de verhalen van de heuvels en het land, verhalen die mensen van buiten niet kenden. Vandaag de dag kennen we dit nog steeds: mensen uit het dorp kennen vaak het verhaal van wat er bij die ene boerderij, kerk of waterloop is gebeurd (ook al weet niet iedereen meer hoe het nou precies zat) en mensen van buiten het dorp niet.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Opgravingen bij de watertoren van Hoogkarspel (blauwe ster). De rode sterren zijn grafheuvels. De zwarte lijnen zijn akkersloten uit de bronstijd (in de westelijke helft zijn enkel de heuvels en niet de sloten opgegraven). De grafheuvels liggen tussen de akkers en vormen samen één lange lijn van heuvels. De meest oostelijke heuvels liggen momenteel onder het Om de Noord complex.

Opgravingen bij de watertoren van Hoogkarspel (blauwe ster). Op de achtergrond is in het geel een zandrug te zien. De rode sterren zijn grafheuvels. De zwarte lijnen zijn akkersloten uit de bronstijd (in de westelijke helft zijn enkel de heuvels en niet de sloten opgegraven). De grafheuvels liggen tussen de akkers en vormen samen één lange lijn van heuvels. De meest oostelijke heuvel ligt momenteel onder het Om de Noord complex.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Er waren nog andere manieren om met grafheuvels de band met een plek en gemeenschap te benadrukken. Zo kon je je overleden ouders, grootouders of kinderen begraven in een bestaande heuvel. Of je kon ze begraven onder een nieuwe heuvel die aansloot bij een groep bestaande grafheuvels. Zo ontstonden lange rijen heuvels, zoals bij Hoogkarspel het geval was. Op deze manier vonden mensen letterlijk aansluiting bij de voorouders van het land. Grafheuvels waren zo dé manier om te laten zien dat je hart bij de streek ligt.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Maar wat voor mensen lagen er onder deze heuvels? Daarover vertellen we binnenkort meer op deze blog.

Een Westfries in Kennemerland

We zijn alweer een tijdje uit het veld en druk bezig op kantoor. Uiteraard met het analyseren van de vondsten die we hebben verzameld tijdens het veldwerk, maar ook met ons andere onderzoek. De opgraving is namelijk onderdeel van het bredere Farmers of the Coast project dat Westfriesland bestudeert zoals dat er in de bronstijd uitzag (ca. 1500-800 v.Chr.).

Het project bestaat uit een team van vier onderzoekers, die ieders een ander deel van de bronstijd samenleving onderzoekt. We hebben Wilko van Zijverden, fysisch geograaf, die het landschap reconstrueert zoals dat er 3000 jaar geleden eruit zag. Daarnaast is Yvonne van Amerongen bezig te achterhalen hoe de mensen vroeger in Westfriesland aan hun eten kwamen. We weten dat ze voornamelijk een boerenbestaan leidden, maar hoe groot waren de kuddes koeien, waar kwamen de fokstieren vandaan, hoe groot waren de akkers en hoe werden ze geploegd? Wouter Roessingh onderzoekt hoe de dorpen er in de bronstijd uitzagen: hoe zagen bijvoorbeeld de huizen eruit en hoeveel huizen telde een dorp (kunnen we eigenlijk wel spreken over een dorp) en waar lagen de akkers? Als laatste is er Patrick Valentijn die kijkt naar de contacten die de Westfriezen hadden met mensen uit omliggende gebieden. Met welke gebieden was er contact? Via welke routes konden deze gebieden bereikt worden? En hadden de Westfriezen toen al een gevoel van eigen identiteit?

We zijn al weer drie jaar bezig met ons onderzoek en hebben ondertussen al heel wat leuke verhalen te vertellen over Westfriesland in de bronstijd. Die verhalen zijn natuurlijk niet alleen leuk voor ons, maar voor iedereen die geïnteresseerd is in het verleden van de streek. Daarom gaan we deze website gebruiken om ze aan jullie te vertellen. We hopen zo een beeld te schetsen van Westfriesland zoals dat er 3000 jaar geleden uitzag. Tegelijkertijd geven we mensen een kijkje in onze keuken, door te laten zien hoe wij op de Universiteit Leiden onderzoek doen.

 

Als voorproefje van wat jullie het komende jaar kunnen verwachten op deze site, een kort verslagje van een overleg dat we afgelopen week hadden met onze collega-archeoloog Jos Kleijne. Jos heeft de afgelopen 10 maanden hard gewerkt om de bronstijd sporen in kaart te brengen die de afgelopen decennia in de regio Kennemerland zijn opgegraven. Zoals ook het geval is in Westfriesland, is er in Kennemerland door archeologen hard gewerkt om prachtige archeologie van de ondergang te redden. In hun passie en toewijding hebben de archeologen alleen meer opgegraven dan ze konden analyseren. De gegevens zijn daardoor jarenlang op de plank blijven liggen, totdat Jos van de provincie Noord-Holland de opdracht kreeg de gegevens bij elkaar te zoeken, digitaal beschikbaar te maken en van hieruit proberen te begrijpen.

Kennemerland is mogelijk één van de regio’s waar de bewoners van Westfriesland contact mee hadden in de bronstijd. Westfriesland was destijds omringd door ondoorwaadbaar veen (zie Paleogeografische kaart 1500 v.Chr. en legenda), behalve richting het westen naar de kust (en hierlangs naar het zuiden) en richting het noordoosten via de Vecht en de IJssel naar de zandgronden van Gelderland, Overijssel en Drenthe (en verder naar het noordoosten). Via Kennemerland en de kust hadden de Westfriezen dus mogelijk toegang tot zaken uit het zuiden, zoals bronzen wapens of sieraden. De bewoners van Kennemerland hadden op hun beurt via Westfriesland mogelijk weer toegang tot goederen uit het noorden, zoals de prachtige vuurstenen sikkels uit Helgoland (voor de Duitse kust).

We hebben Jos bij ons in Leiden uitgenodigd, omdat we meer wilden weten over de manier waarop in Kennemerland geleefd werd in de bronstijd. Met name in hoeverre de Kennemerlanders in hun doen en laten leken op de Westfriezen, want dit bepaalde hoe goed ze het met elkaar konden vinden en daarmee het soort en aantal voorwerpen dat ze uitruilden. Eén van de vragen van ons onderzoeksproject is dan ook of de Westfriezen in de bronstijd, net als vandaag de dag, een sterk gevoel van eigen identiteit hadden en wat de gevolgen daarvan waren in hun omgang met lieden uit andere streken.

Wat volgt zijn de eerste indrukken die we hebben gekregen na het bekijken van de gegevens van Jos.

De huizen waarin de Kennemerlanders woonden leken in vorm sterk op de Westfriese huizen, voor zover we dit kunnen herleiden uit de opgegraven huisplattegronden (in het opgravingsvlak te zien als verkleuringen in de ondergrond waar ooit houten palen stonden). Het waren lange huizen met in het midden twee rijen dakdragende palen, een ingang aan de korte zijden en een greppel die het geheel omringde. Een Westfries op bezoek in Kennemerlandse boerderij voelde zich daar waarschijnlijk prima op zijn gemak.

 

Reconstructie van een bronstijd boerderij (uit: West-Friesland, de Randstad van de Bronstijd. Archeologie in West-Friesland 6).

Reconstructie van een bronstijd boerderij (uit: West-Friesland, de Randstad van de Bronstijd. Archeologie in West-Friesland 6).

 

De verdere inrichting van de nederzetting en het landschap was in Kennemerland echter anders dan in Westfriesland. De Westfriezen woonden in een voormalig kwelderlandschap dat uitgestrekt en reliëfarm was. In dit landschap werden vele akkers en erven aangelegd, omgeven door sloten, die samen grote gebieden besloegen. Kennemerland daarentegen was een duingebied. De bewoning vond plaats op duinruggen die gevormd waren op strandwallen: lange, smalle zandbanken langs de kust. Dit zijn van nature vrij kleine, begrensde arealen, doordat ze worden omringd door moerassige laagtes. Op de site P63 bij Velserbroek lijkt de natuurlijke begrenzing van een duintop zelfs door de mens te zijn benadrukt doormiddel van greppels en een dubbele rij forse palen. Dit was heel anders dan in Westfriesland, waar erven en akkers (in gebruik en onbruik) samen enorme aaneengesloten gehelen vormden, zoals vandaag de dag nog steeds het geval is. Waar in Kennemerland ieder dus op een eilandje woonde, was men in Westfriesland onderdeel van een groter geheel.

 

Bronstijd huisplattegronden en forse palenrij aangetroffen op de site P63 in Velserbroek (afbeelding van J. Kleijne).

Bronstijd huisplattegronden en forse palenrij aangetroffen op de site P63 in Velserbroek (afbeelding van J. Kleijne).

 

Daarnaast was het duingebied veel dynamischer dan het Westfriese landschap; mensen woonden vaak lange tijd op één plek (wat onder meer blijkt uit het vernieuwen van rotte huispalen en het uitgraven dichtgeraakte sloten), maar soms konden grote zandverstuivingen een erf of akker plotsklaps volledig bedelven. In Westfriesland was het landschap veel stabieler. Een enkele keer was er een kleine overstroming vanuit één van de meren in het gebied, maar hierdoor werd het land niet onbruikbaar. Bovendien was er in het uitgestrekte Westfriesland meer land beschikbaar dan in het duingebied, waar men aangewezen was op de duinruggen. Het is daarom misschien ook niet verbazingwekkend dat juist in een duingebied, nabij Wassenaar, een massagraf is gevonden uit de bronstijd. Hier zijn 3000 jaar geleden 12 mensen (mannen, vrouwen en kinderen) vermoord en gezamenlijk begraven, enkelen nog met een pijlpunt in hun lijf en houwsporen op de botten. Sommige archeologen zijn van mening dat de moorden het gevolg waren van spanningen tussen verschillende groepen in de regio, waar de grond schaars was.

 

Een bronstijd graf met 12 personen gevonden in Wassenaar (Foto: Faculteit der Archeologie, Universiteit Leiden).

Een bronstijd graf met 12 personen gevonden in Wassenaar (Foto: Faculteit der Archeologie, Universiteit Leiden).

 

Hoewel een Westfries zich wellicht prima thuis voelde in een boerderij in Kennemerland, was het gemeenschapsgevoel en de wijze waarop mensen met elkaar omgingen in beide regio’s dus vermoedelijk heel anders. Het gevolg kan zijn geweest dat goederen en gebruiken die te maken hadden met de boerderij en het gezinsleven (denk bijvoorbeeld aan de vorm en versiering van aardewerk vaatwerk) meer ingang vonden bij de Westfriezen, dan zaken die verbonden waren met het gemeenschappelijke leven zoals het gezamenlijk onderhoud van akkers en veestapels (denk bijvoorbeeld aan het uitwisselen van runderen of ander vee: hier zullen we binnenkort een stukje over posten). Maar, zoals gezegd, zijn dit enkel eerste indrukken en ideeën. Verder onderzoek is nodig en dat gaan we doen ook. Zo willen we meer te weten komen over de inrichting en het gebruik van de boerderijen in beide regio’s door te kijken naar het soort afval dat we vinden in de greppels en kuilen rondom de huizen. Ook gaan we kijken naar de vorm, grootte en manier van bewerken van akkers in het duingebied (dit hopen we af te kunnen leiden uit eergetouwsporen en de ligging en omvang van sloten), om te zien in hoeverre het agrarische leven daadwerkelijk afweek van dat in Westfriesland. Zodra we meer weten laten we het weten via deze website!

 

Volgende week een stukje van Yvonne over ploegen in de bronstijd. Tegenwoordig gaat het met enorme tractors, maar hoe deed men het in de prehistorie?

 

Lees meer over:

-De archeologie van Kennemerland in: Cordfunke, E.H.P. 2006. Kennemerland in Prehistorie en Middeleeuwen. Archeologische Schetsen. Utrecht: Uitgeverij Matrijs.

-De bewoning van het duingebied bij Den Haag en het massagraaf van Wassenaar in: Ginkel, E. van & A. de Hingh 2013. Archeologie Achter de Duinen. Het Rijke Verleden van Den Haag. Utrecht: Uitgeverij Matrijs.

-De archeologie van het Noord-Hollandse kustgebied in: Dekkers, C. & G. Dorren & R. van Eerden 2006. Het Land van Hilde. Archeologie in het Noord-Hollandse Kustgebied. Utrecht: Uitgeverij Matrijs.

 

Het werk van Jos Kleijne zal na publicatie beschikbaar zijn bij het Huis van Hilde, archeologiecentrum Noord-Holland:

-J.P. Kleijne (in voorbereiding): Kennemerland in de Bronstijd. Kennis-inventarisatie en synthese van archeologische vindplaatsen (Provinciaal Archeologisch Rapport Noord-Holland 2).

 

Heeft u vragen, opmerkingen of tips (gebruiken we bijvoorbeeld onduidelijk jargon of zijn er onderwerpen waar u graag iets over zou willen lezen)? Laat het ons weten via de reacties!

www.scriptsell.net