Bronstijd West-Friesland

Lees hier hoe West-Friesland 3000 jaar geleden was

Tag: vee

Beesten en bronstijd rituelen

In Trouw verscheen vorige week een artikel over een heiligdom in de Jordaanvallei uit de 7de eeuw voor Christus. Archeologen van het Rijksmuseum van Oudheden (Leiden) en de Yarmouk Universiteit (Jordanië) vonden in en rond het gebouw aardewerken beeldjes van paarden. Met een grote foto stonden deze prachtige beeldjes in de krant. Maar Jordanië is niet de enige plek waar dierenbeeldjes zijn gevonden.

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

Paardje van aardewerk uit 7de eeuw v.Chr., gevonden in Tell Damiyah (Jordanië).

Paardje van aardewerk uit 7de eeuw v.Chr., gevonden in Tell Damiyah (Jordanië). (Bron: Rijksmuseum van Oudheden)

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

Ook in West-Friesland zijn namelijk dierenbeeldjes van aardewerk gemaakt. Recentelijk is er nog eentje gevonden aan de Haling in Enkhuizen. En in de buurt van Hoogkarspel zijn niet minder dan twintig beeldjes gevonden van varkens en koeien. Deze beeldjes zijn in één kuil gevonden, samen met wat vuursteen, bot en potscherven. De potscherven zijn van een materiaal en vorm die typisch is voor de periode tussen 1500 en 800 v.Chr. De West-Friese beeldjes zijn dus nog ouder dan de paardjes uit Jordanië.

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

Vier van de twintig beeldjes van een varken (voor) en koeien (achter) die in de buurt van Hoogkarspel zijn gevonden. De beeldjes zijn ongeveer 4 bij 6 cm groot. (Bron: Rijksmuseum van Oudheden)

Vier van de twintig beeldjes van een varken (voor) en koeien (achter) die in de buurt van Hoogkarspel zijn gevonden. De beeldjes zijn ongeveer 4 bij 6 cm groot. (Bron: Rijksmuseum van Oudheden)

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

Deze West-Friese beeldjes zijn heel bijzonder. Er zijn namelijk geen andere voorbeelden uit Nederland bekend. Het is dan ook niet voor niets dat deze beeldjes in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden staan. Maar waar de beeldjes nou precies voor gebruikt zijn is een raadsel. Enkele van de beeldjes uit Hoogkarspel waren gebroken en na het breken zijn ze verbrand. Maar door wie en waarom? Sommige archeologen denken dat het simpelweg kinderspeelgoed was dat in het vuur terecht is gekomen, terwijl het volgens anderen rituele voorwerpen waren.

Wat wel duidelijk is, is dat dieren, en met name runderen, paarden en vogels, een belangrijke rol speelden in de religie(s) van de bronstijd. Dierensymbolen komen namelijk op bijzondere plekken en in opvallende vormen voor. Zo komen paarden en runderen (soms met ploeg) vaak voor op rotsgravures (die vooral in Scandinavië zijn te vinden).  In het Deense Viksø zijn indrukwekkende bronzen helmen met hoorns gevonden. Bij Trundholm is een prachtige met goud ingelegde zonnewagen gevonden die wordt getrokken door een paard. In het veen bij het Drentse Barger-Oosterveld stond 3500 jaar geleden een tempel die was versierd met hoorns. En in West-Friesland zelf werden opvallende dingen gedaan met runderbotten. Bundels van ribben worden namelijk regelmatig in de sloten rondom grafheuvels gevonden en er is zelfs een grafheuvel met daaronder niets dan een potje met een runderrib erin.

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

http://www.bronstijdwestfriesland.nl/wp-content/uploads/2014/12/razor.jpg

Bronzen scheermes

Een tekening van een bronzen scheermes uit de bronstijd. Op de scheermessen stonden vaak gravures. Hier is het zonnepaard (midden) te zien bij een boot met vogelkop (links). Het scheermes zelf heeft ook de vorm van een boot. (Bron: Tanum Rock Art Research Centre)
http://www.bronstijdwestfriesland.nl/wp-content/uploads/2014/12/vikso_helm.jpg

Viksø helm

In het Deense Viksø zijn twee van dit soort helmen in het veen gevonden. Ze dateren uit het begin van het eerste millennium v.Chr. (Bron: Nationaal Museum Denemarken)
http://www.bronstijdwestfriesland.nl/wp-content/uploads/2014/12/bargeroosterveld.jpg

Tempel Barger-Oosterveld

In het veen van het Drentse Barger-Oosterveld zijn de resten van een bronstijd tempel gevonden. De tempel dateert rond 1500 v.Chr. (Bron: Musea in Drenthe)
http://www.bronstijdwestfriesland.nl/wp-content/uploads/2014/12/trundholm_chariot.jpg

Trundholm zonnewagen

In Trundholm is deze met goud ingelegde zonnewagen gevonden. De wagen dateert rond 1400 v.Chr. (Bron: Nationaal Museum Denemarken)
http://www.bronstijdwestfriesland.nl/wp-content/uploads/2014/12/Aspeberget_Tanum.jpg

Rotsgravure

Een Rotsgravure uit Aspeberget Tanum in Zweden. Op de gravure staan onder andere runderen met ploeg en paarden. (Bron: SHFA)

bronstijd prehistorie west-friesland archeologie bronstijd prehistorie noord-holland archeologie

Achter al deze vondsten zit waarschijnlijk een fascinerend verhaal. Zo is met behulp van een grote hoeveelheid rituele voorwerpen en tekeningen op rotsen en bronzen scheermessen het verhaal achter de zonnewagen uit Trundholm in grote lijnen te vertellen. We hebben hier te maken met de wagen die overdag de zon (de goud ingelegde schijf) door de hemel trekt. ’s Nachts duikt de zon onder water (de donkere, bronzen achterzijde van de schijf), waar hij per boot wordt vervoerd om vervolgens in het oosten weer op te komen.

Maar helaas is de zonnewagen een uitzondering. De meeste vondsten zullen waarschijnlijk altijd een raadsel blijven. Jammer genoeg ook de West-Friese dierenbeeldjes.

Honkvast, die West-Friese boeren!

Tegenwoordig wordt West-Friesland gesierd door prachtige stolboerderijen. Maar stolpboerderijen zijn niet de enige fascinerende boerderijen in West-Friesland. Zo’n 3000 jaar geleden was West-Friesland een druk bevolkt gebied. Het gevolg hiervan is dat nergens anders in de wereld in zo’n klein gebied zoveel bronstijdboerderijen zijn gevonden! Er zijn al bijna 250 van deze boerderijen opgegraven. Hoe zagen deze boerderijen en erven eruit? Leken ze een beetje op de boerderijen van nu?

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

West-Friesland is een goudmijn voor bronstijdarcheologie. De rode stippen op deze kaart geven de locaties van opgravingen weer, waar door archeologen bewoningssporen uit de bronstijd zijn gevonden.

West-Friesland is een goudmijn voor bronstijdarcheologie. De rode stippen op deze kaart geven de locaties van opgravingen weer, waar door archeologen bewoningssporen uit de bronstijd zijn gevonden.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Dit zijn hele interessante vragen, maar niet eenvoudig te beantwoorden. Archeologen hebben vooral in de jaren ‘60 en ’70 veel opgegraven in West-Friesland, om de sporen uit de bronstijd te redden van het ruilverkavelingswerk. Van die opgravingen is nog maar weinig onderzocht en opgeschreven, omdat de archeologen weer door moesten naar andere gebieden om archeologie te redden. Het eerste wat daarom moest gebeuren toen wij met ons onderzoek begonnen, was alle gegevens van de opgravingen bij elkaar zoeken en digitaal maken. Dit alleen heeft al enkele jaren gekost. Er moesten namelijk meer dan duizend opgravingstekeningen worden gescand en met de hand worden overgetrokken in een computerprogramma. Vervolgens zijn alle vondsten in een digitale catalogus beschreven en is hun vindplaats aangegeven op de digitale tekeningen.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Van links naar rechts is te zien hoe bronstijd sporen werden aangetroffen tijdens een opgraving (links), zijn opgetekend (midden) en uiteindelijk door ons digitaal zijn gemaakt (rechts). Dit is de opgraving Bovenkarspel-Het Valkje, bij het Streekbos.  Van deze opgraving zijn ongeveer 1000 tekeningen gescand en gedigitaliseerd. Bovenkarspel-Het Valkje leverde duizenden bronstijdsporen en vondsten op. Op de digitale tekening zijn de bronstijdboerderijen in rood weergegeven. De ondergrond bestaat uit zand (geel) en klei (blauw).

Van links naar rechts is te zien hoe bronstijd sporen werden aangetroffen tijdens een opgraving (links), zijn opgetekend (midden) en uiteindelijk door ons digitaal zijn gemaakt (rechts). Dit is de opgraving Bovenkarspel-Het Valkje, bij het Streekbos. Van deze opgraving zijn ongeveer 1000 tekeningen gescand en gedigitaliseerd. Bovenkarspel-Het Valkje leverde duizenden bronstijdsporen en vondsten op. Op de digitale tekening zijn de bronstijdboerderijen in rood weergegeven. De ondergrond bestaat uit zand (geel) en klei (blauw).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

En zelfs toen we dit voor elkaar hadden waren we er nog niet. Het resultaat was namelijk een aantal enorme tekeningen met daarop een wirwar aan sporen. Een goed voorbeeld is de grote opgraving die in de jaren ’70 is uitgevoerd ten noorden van Bovenkarspel, bij Het Streekbos (de locatie staat bekend als Bovenkarspel-Het Valkje). De meeste sporen van deze opgraving dateren tussen 1500-1100 voor Chr. (de midden-bronstijd). In deze 400 jaar is er enorm veel gebeurd. Boerderijen zijn gebouwd, vergaan, gerepareerd, uitgebreid en verplaatst. Sloten zijn gegraven, dichtgeraakt, opnieuw uitgegraven en verlegd. Zo probeerden mensen hun huizen en akkers zo goed mogelijk te onderhouden en bewerken, al vechtend tegen weer en water. Als we naar sporen uit de bronstijd kijken zien we dus een heel menselijk bestaan, maar dan 3000 jaar geleden. En dit bestaan heeft een enorme brei aan sporen opgeleverd.

We hebben geprobeerd deze sporenbrei uit elkaar te trekken, zodat we kunnen zeggen welke boerderij of sloot de oudste en welke de jongste is. Dit kan bijvoorbeeld door te bekijken hoe sporen elkaar overlappen of ‘oversnijden’. Een andere manier is sporen dateren door te kijken naar de ouderdom van spullen of materiaal uit de sporen (bijvoorbeeld door een chemische analyse van houtskool). En zo zien we de bronstijd boeren werkelijk in actie en vechten voor hun bestaan, bijvoorbeeld wanneer we zien dat iemand zijn boerderij en erf heeft verplaatst omdat het te nat is geworden. We zoomen even in op de erven van Bovenkarspel-Het Valkje, zodat we kunnen zien wat zich op en rond de bronstijd boerderij heeft afgespeeld.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een mooi voorbeeld van de sporen van een bronstijdboerderij. Van de boerderij resteert vaak alleen nog een dubbele rij kuilen van de dakdragende palen en een greppel rondom de plattegrond. De ingangen (bij de pijlen) zijn nog goed te herkennen door extra paalkuilen die dicht op elkaar zijn geplaatst en het dak moesten dragen. De kuilen van wandpaaltjes worden een enkele keer teruggevonden.

Een mooi voorbeeld van de sporen van een bronstijdboerderij. Van de boerderij resteert vaak alleen nog een dubbele rij kuilen van de dakdragende palen en een greppel rondom de plattegrond. De ingangen (bij de pijlen) zijn nog goed te herkennen door extra paalkuilen die dicht op elkaar zijn geplaatst en het dak moesten dragen. De kuilen van wandpaaltjes worden een enkele keer teruggevonden.

 

Een reconstructie van een boerderij uit de bronstijd. Het enige wat we bij opgravingen terug vinden zijn kuilen van de palen en de greppels rondom de huizen (hier niet weergegeven).

Een reconstructie van een boerderij uit de bronstijd. Het enige wat we bij opgravingen terug vinden zijn kuilen van de palen en de greppels rondom de huizen (hier niet weergegeven).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Vandaag de dag wordt veel waarde gehecht aan de traditie van stolpboerderijen. In Bovenkarspel-Het Valkje zien we dat West-Friezen ook in de bronstijd heel traditioneel waren als het om de boerderijen ging. In de loop van de tijd zien we namelijk maar weinig veranderingen in de bouw van boerderijen. De boerderijen hadden een driebeukige indeling (twee rijen palen delen de boerderij in de lengte in drie delen) en het dak werd gedragen door een gebintconstructie (de balken van het dak worden gedragen door twee rijen palen met daarop dwarsbalken). Van de wanden is bijna nooit iets bewaard gebleven. Waarschijnlijk bestonden de wanden uit gestapelde zoden, soms geflankeerd door een rij ingeslagen paaltjes en vlechtwerk. De ingang van de boerderij bevond zich aan de korte kanten. Typisch voor de Westfriese bronstijdboerderijen zijn de greppels die altijd rondom het huis zijn gegraven. Hemelwater liep vanaf het met riet bedekte dak in deze greppels en zo werd de grond droog gehouden. In deze greppels vinden we meestal veel vondsten. Blijkbaar vonden mensen het een goede plek om hun afval weg te gooien.

Het waren flinke boerderijen die de Westfriese bronstijdboeren maakten. De lengte van de boerderijen van Bovenkarspel varieert van ongeveer 10 tot wel 25 meter! Mensen woonden dan ook niet alleen in de boerderij, ook het vee werd er ondergebracht. Een gebruik dat we ook kennen van de stolpboerderij. Vee was een kostbaar bezit en voorzag in allerlei behoeftes, denk aan vlees, melk, huiden, trekkracht en (vruchtbare) mest. Daarnaast zorgde vee onder dak voor warmte in het huis. Dat was handig, want ook in de bronstijd kon het in West-Friesland met een straffe wind behoorlijk guur zijn!

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

Een typisch West-Fries gebruik. Als de bronstijdboerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Bij dit voorbeeld van Bovenkarspel-Het Valkje zijn vier opeenvolgende boerderijen teruggevonden. Hier is goed te zien dat de paarse boerderij jonger is dan de rode, die weer jonger is dan de blauwe. De paarse boerderij heeft een kleine uitbouw aan de noordkant, te herkennen aan de greppel die een stukje naar het noorden is verlegd.

Een typisch West-Fries gebruik. Als de bronstijdboerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Bij dit voorbeeld van Bovenkarspel-Het Valkje zijn vier opeenvolgende boerderijen teruggevonden. Hier is goed te zien dat de paarse boerderij jonger is dan de rode, die weer jonger is dan de blauwe. De paarse boerderij heeft een kleine uitbouw aan de noordkant, te herkennen aan de greppel die een stukje naar het noorden is verlegd.

 bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een typisch West-Fries gebruik in de bronstijd was het herbouwen van boerderijen op dezelfde plaats. Als de boerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Buiten West-Friesland was dat anders. Daar werden boerderijen vaak na tientallen jaren verlaten en ging men op een andere plek wonen. Blijkbaar was men in bronstijd West-Friesland gehecht aan de plek waar men woonde. Ook dit zal een eigenaar van een stolpboerderij niet vreemd zijn: vaak zijn boerderijen al lang in het bezit van de familie en kent men de geschiedenis en verhalen rondom de boerderij op het duimpje.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

De bronstijdboerderijen laten dus zien dat sommige eigenschappen en gebruiken van boerderijen al lange tijd de streek typeren. Wil je meer weten over boerderijen uit de bronstijd? Download dan Wouter’s artikel. Of bekijk de reconstructie in het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen.

Doden op West-Friese Akkers

5000 jaar geleden gebeurde er iets bijzonders in Europa. Plots besloten mensen overal, van Engeland tot in Rusland, de doden te begraven onder heuvels. Grafheuvels. Een manier van begraven die duizenden jaren in gebruik bleef, tot in de vroege middeleeuwen. En tegen de tijd dat mensen niet langer op deze manier werden begraven lag het landschap van Europa bezaaid met miljoenen grafheuvels.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

Alle bekende Deense grafheuvels. In Denemarken zijn grafheuvels veel beter bewaard gebleven en gedocumenteerd dan in Nederland. In totaal zijn er bij 90.000 grafheuvels bekend. Ooit is heel Europa zo dicht bedekt geweest met grafheuvels.

Alle bekende Deense grafheuvels. In Denemarken zijn grafheuvels veel beter bewaard gebleven en gedocumenteerd dan in Nederland. In totaal zijn er bijna 90.000 grafheuvels bekend. Ooit is heel Europa zo dicht bezaaid geweest met grafheuvels.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

In West-Friesland was het niet anders. In totaal zijn er 176 grafheuvels uit de streek bekend, maar ongetwijfeld zijn er veel en veel meer geweest. De meesten van deze heuvels zijn tijdens de ruilverkaveling vernietigd, maar de graven en resten van de heuvels liggen nog overal onder onze voeten. De jongens van de Grootebroekse voetbalvereniging De Zouaven spelen hun wedstrijden bij de resten van grafheuvels en veel woonwijken, zoals de nieuwe wijk Kadijken bij Enkhuizen, liggen bovenop deze prehistorische rustplaatsen. Je zou dus kunnen zeggen dat grafheuvels één van de meest kenmerkende vormen van archeologie voor de streek zijn, want ze liggen werkelijk overal.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een luchtfoto van een akker naast VV De Zouaven. De donkere, cirkelvormige verkleuringen zijn de resten van prehistorische grafheuvels.

Een luchtfoto van een akker naast VV De Zouaven. De donkere, cirkelvormige verkleuringen zijn de resten van prehistorische grafheuvels.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Het zijn ook nog eens de plaatsen waar de vroegste bewoners van de streek voor altijd onderdeel werden van de West-Friese bodem. De bodem die zij als eerste bewerkten. Door de heuvels bleef deze band met het West-Friese land zichtbaar voor alle generaties na hen. Voor de ruilverkaveling waren de grafheuvels dan ook een bekend gezicht in de vaarpolder. Op veel akkers lagen wel één of meerdere van deze bulten.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een voorbeeld van hoe grafheuvels in het land lagen voor de ruilverkaveling. Dit is een heuvel bij Zwaagdijk (te zien op de achtergrond).

Een voorbeeld van hoe grafheuvels in het land lagen voor de ruilverkaveling. Dit is een heuvel bij Zwaagdijk (te zien op de achtergrond).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

In de bronstijd, toen de meeste van deze heuvels werden gebouwd, was dat niet anders. Ook toen lagen de grafheuvels op en tussen de akkers en boerderijen. En dat maakt de West-Friese grafheuvels nou zo interessant, want op de meeste andere plekken lagen grafheuvels op meer afgelegen plaatsen zoals heiden en graslanden. Blijkbaar hadden mensen in West-Friesland hun eigen ideeën over waar een grafheuvel hoorde te liggen. Dit kan ons veel leren over de betekenis van grafheuvels en hun rol in de inrichting van het landschap. En daarmee over het plots verschijnen van grafheuvels over heel Europa. Het kleine West-Friesland kan zo dus een grote rol spelen in het verhaal van de Europese prehistorie.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een plattegrond van een opgraving bij de nieuwe woonwijk Kadijken, Enkhuizen. In grijs zijn de bronstijd akkersloten weergegeven, in rood de plattegronden van bronstijd boerderijen en midden tussen de akkers ligt een grafheuvel (rode ster).

Een plattegrond van een opgraving bij de nieuwe woonwijk Kadijken, Enkhuizen. In grijs zijn de bronstijd akkersloten weergegeven, in rood de plattegronden van bronstijd boerderijen en midden tussen de akkers ligt een grafheuvel (rode ster).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Uit opgravingen weten we dat de grafheuvels boven op akkers zijn gebouwd, omdat onder de heuvels vaak nog ploegsporen liggen. Aan de voet van grafheuvels werden vaak ondiepe slootjes gegraven. Deze slootjes gingen op in het stelsel van diepe sloten dat rondom de akkers en weides lag. De grafheuvels waren dus letterlijk onderdeel van het land. Een West-Fries die 3000 jaar geleden zijn akker aan het ploegen was of zijn koeien naar het veld bracht, werd zo voortdurend herinnerd aan de lui die voor hem op dezelfde grond hadden geleefd en gewerkt. Vandaag de dag weten mensen vaak nog heel goed te vertellen van wie hun grond vroeger is geweest, maar in de bronstijd gaven mensen zulke herinneringen en verhalen een duidelijke vorm met de heuvels. Langs de sloten en grafheuvels lopend werd men langs het verleden van het land geleid, soms vrij letterlijk, zoals in Grootebroek, waar twee sloten de toegang tot een grafheuvel vormden.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Twee sloten (donkere banen vooraan op de foto) leiden naar een grafheuvel. Tussen de sloten zijn ronde paalgaten te zien. Blijkbaar is de toegangsweg ooit geblokkeerd. Een kwart van de heuvel is opgegraven. Op deze manier is mooi een doorsnede van de heuvel te zien.

Twee sloten (donkere banen vooraan op de foto) leiden naar een grafheuvel bij Grootebroek. Tussen de sloten zijn ronde paalgaten te zien. Blijkbaar is de toegangsweg ooit geblokkeerd. Een kwart van de heuvel is opgegraven. Op deze manier is mooi een doorsnede van de heuvel te zien.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

In West-Friese grafheuvellandschap waren het begraven en herdenken van de doden en landbouw en veeteelt dus nauw met elkaar verbonden. De West-Friese bronstijd boeren werden begraven bij hun land en vee. Die band was zelfs zo sterk dat het vee en land vaak letterlijk onderdeel werden gemaakt van de grafheuvels. De heuvels werden namelijk gebouwd van plaggen, oftewel zoden van het land waar de dode zijn leven lang hard op had gewerkt. In de sloten aan de voet van de heuvels werden vaak de botten van koeien geofferd, vooral de horens en schedels. Er lag bij Bovenkarspel zelfs een grafheuvel waarin geen graf is aangetroffen, maar precies midden in de heuvel een klein potje met de rib van een koe erin.

Grafheuvels herinnerden mensen dus aan de degenen die voor hen in de streek hadden gewoond en gewerkt. Maar als een grafheuvel eenmaal was opgeworpen lag hij daar voor de eeuwigheid en na verloop van tijd wisten mensen niet precies meer wie er nou onder die ene heuvel lag. Verhalen zullen er desondanks geweest zijn en juist door deze verhalen zorgden de grafheuvels ervoor dat mensen een gemeenschapsgevoel en band met bepaalde gronden kregen. Als je van een bepaalde plek kwam kende je namelijk de verhalen van de heuvels en het land, verhalen die mensen van buiten niet kenden. Vandaag de dag kennen we dit nog steeds: mensen uit het dorp kennen vaak het verhaal van wat er bij die ene boerderij, kerk of waterloop is gebeurd (ook al weet niet iedereen meer hoe het nou precies zat) en mensen van buiten het dorp niet.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Opgravingen bij de watertoren van Hoogkarspel (blauwe ster). De rode sterren zijn grafheuvels. De zwarte lijnen zijn akkersloten uit de bronstijd (in de westelijke helft zijn enkel de heuvels en niet de sloten opgegraven). De grafheuvels liggen tussen de akkers en vormen samen één lange lijn van heuvels. De meest oostelijke heuvels liggen momenteel onder het Om de Noord complex.

Opgravingen bij de watertoren van Hoogkarspel (blauwe ster). Op de achtergrond is in het geel een zandrug te zien. De rode sterren zijn grafheuvels. De zwarte lijnen zijn akkersloten uit de bronstijd (in de westelijke helft zijn enkel de heuvels en niet de sloten opgegraven). De grafheuvels liggen tussen de akkers en vormen samen één lange lijn van heuvels. De meest oostelijke heuvel ligt momenteel onder het Om de Noord complex.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Er waren nog andere manieren om met grafheuvels de band met een plek en gemeenschap te benadrukken. Zo kon je je overleden ouders, grootouders of kinderen begraven in een bestaande heuvel. Of je kon ze begraven onder een nieuwe heuvel die aansloot bij een groep bestaande grafheuvels. Zo ontstonden lange rijen heuvels, zoals bij Hoogkarspel het geval was. Op deze manier vonden mensen letterlijk aansluiting bij de voorouders van het land. Grafheuvels waren zo dé manier om te laten zien dat je hart bij de streek ligt.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Maar wat voor mensen lagen er onder deze heuvels? Daarover vertellen we binnenkort meer op deze blog.

Achter de ploeg

Bij het onderzoek naar de bestaanseconomie van Westfriesland zijn we op het moment druk bezig met het bestuderen van ploegsporen. Hoewel ploegsporen niet meer zijn dan kleine zwarte lijntjes in het opgravingsvlak, zijn ze toch erg belangrijk voor ons onderzoek. Als je vandaag de dag door Westfriesland rijdt, dan zie je overal mensen hard aan het werk om hun land zo productief mogelijk te maken. En als je naar ploegsporen kijkt, dan zie je hoe mensen 3000 jaar geleden hetzelfde probeerden te doen. Er kan veel informatie worden gehaald uit deze sporen, zoals hoe (vaak) mensen een veld gebruikten. Ook kan er, door middel van de verspreiding en grootte van gebieden waar ploegsporen zich aftekenen, iets gezegd worden over de omvang en locatie van de akkers. Ploegsporen vertellen zo het verhaal over hoe mensen al duizenden jaren in de streek hard en slim werken om het meeste uit de Westfriese grond te halen. bronstijd west-friesland prehistorie archeologie

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Ploegsporen, zoals we ze deze zomer aantroffen tijdens onze opgraving aan de Rikkert bij Oosterdijk.

Ploegsporen, zoals we ze deze zomer aantroffen tijdens onze opgraving aan de Rikkert bij Oosterdijk.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Ploegsporen herkennen

Om iets te zeggen over de prehistorische manier van land bewerken is het van belang de ploegsporen in detail te onderzoeken, maar ploegsporen blijven alleen onder zeldzame omstandigheden archeologisch bewaard. Het belangrijkste voor het vinden van deze sporen is dat de ploeg tijdens de bewerking van het land diep door de grond moet zijn getrokken. Bij een prehistorische ploeg is dat meestal zo’n 20-30 cm. Maar alleen wanneer de ploeg door de donkere toplaag, de bouwvoor, heen schoot en de lichter gekleurde ondergrond inschoot, werd een kleurverschil in de ondergrond gecreëerd. Dit kleurverschil kan door archeologen worden waargenomen als dunne zwarte lijntjes wanneer we de bodem open leggen . Maar natuurlijk moeten ze dan ook nog de tand des tijds hebben doorstaan. Gelukkig is dit in Westfriesland opvallend vaak het geval geweest, want in deze streek zijn veel vaker ploegsporen gevonden dan in de rest van Nederland. Dit is één van de redenen waarom de Westfriese acheologie zo interessant is. bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

De prehistorische manier van ploegen: een span runderen voor een eergetouw. © Niels Bach

De prehistorische manier van ploegen: een span runderen voor een eergetouw. © Niels Bach

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Ploegen in de prehistorie

De bronstijd ploeg is eigenlijk helemaal geen ploeg, maar een eergetouw. Hij keert de grond namelijk niet, maar scheurt hem slechts open. De vraag is natuurlijk waarom men dat deed. Op sommige plekken in de wereld wordt vandaag de dag nog steeds een eergetouw gebruikt, met het doel om akkers te ontdoen van onkruidwortels. In de prehistorie was het waarschijnlijk niet anders. Er werd vaak kruislings geploegd, om een zo groot mogelijk oppervlak te kunnen bewerken. Hierbij werden runderen gebruikt, mogelijk ossen. Het paard kon nog niet worden ingezet voor het bewerken van het land, omdat het haam nog niet was uitgevonden.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Voorbeelden uit de opgravingen

Als je naar de opgegraven ploegsporen kijkt, bijvoorbeeld die van een opgraving bij het Tolhuis in Hoogkarspel, (afbeelding 3), vallen verschillende dingen op. Op het eerste gezicht lijkt het wel alsof mensen maar wat gedaan hebben: de sporen lopen alle kanten op. We hebben geprobeerd hier wat orde in te scheppen door de verschillende oriëntaties van (kruislingse) ploegsporen andere kleuren te geven (zie onderstaande afbeelding). Door dit te doen komt er iets meer duidelijkheid – mensen wisten blijkbaar toch wat ze deden. Nu is namelijk te zien dat er maar in 6 verschillende richtingen is geploegd, niet tegelijkertijd maar door de tijd heen. Dezelfde akkers zijn dus meermalen en langere tijd gebruikt. Blijkbaar wisten de Westfriezen zelfs met beperkte middelen het gebruik van hun grond te verlengen en zo hoefden hun akkers niet jaarlijks ergens anders aangelegd te worden, zoals eerst door sommige archeologen werd gedacht.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Voorbeeld van hoe ploegsporen er op tekening uit zien (links), en na het inkleuren van de verschillende oriëntaties (rechts). Dit voorbeeld komt uit de opgraving Hoogkarspel-Tolhuis.

Voorbeeld van hoe ploegsporen er op tekening uit zien (links), en na het inkleuren van de verschillende oriëntaties (rechts). Dit voorbeeld komt uit de opgraving Hoogkarspel-Tolhuis.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Uitdagingen en toekomstig onderzoek

Een ander, minder leuk resultaat is dat het duidelijk is geworden dat het heel moeilijk is om groottes en locaties van akkers te reconstrueren. Omdat de ploeg maar in zeldzame gevallen door de bouwvoor heen prikte, is het zeldzaam dat aaneengesloten ploegsporen worden gevonden; terwijl we dit nu juist nodig hebben om de omvang van een akker te bepalen. Voorbeelden uit vroegere perioden, zoals de late steentijd, laten wel zien dat akkers minstens 100 x 60 meter kunnen zijn geweest.

Een tweede probleem van akkergrootte bepalen is dat er zelden grenzen van akkers zijn aan te tonen, tenzij er duidelijke aanwijzingen zijn voor het omkeren van het span runderen. Dit is maar in één geval geconstateerd, maar hier zijn de overige ploegsporen onvoldoende aaneengesloten om de grootte van de akker uit af te leiden.

Ook de locatie van de akker ten opzichte van de huizen is erg lastig te herleiden, omdat ploegsporen in het verleden vaak niet gedateerd konden worden en we dus niet altijd weten met welke huizen de ploegsporen gelijktijdig zijn. Met nieuwe technieken is het sinds kort wel mogelijk om ploegsporen te dateren en deze zullen hopelijk in toekomstige opgravingen worden toegepast. Daarnaast kan een meer gedetailleerd onderzoek van ploegsporen in de nabijheid van andere bewoningssporen mogelijk uitsluitsel geven over gelijktijdigheid met de andere sporen.

bronstijd west-friesland prehistorie archeologiebronstijd west-friesland prehistorie archeologie

Wordt vervolgd…

www.scriptsell.net