Bronstijd West-Friesland

Lees hier hoe West-Friesland 3000 jaar geleden was

Tag: westfriese identiteit

Honkvast, die West-Friese boeren!

Tegenwoordig wordt West-Friesland gesierd door prachtige stolboerderijen. Maar stolpboerderijen zijn niet de enige fascinerende boerderijen in West-Friesland. Zo’n 3000 jaar geleden was West-Friesland een druk bevolkt gebied. Het gevolg hiervan is dat nergens anders in de wereld in zo’n klein gebied zoveel bronstijdboerderijen zijn gevonden! Er zijn al bijna 250 van deze boerderijen opgegraven. Hoe zagen deze boerderijen en erven eruit? Leken ze een beetje op de boerderijen van nu?

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

West-Friesland is een goudmijn voor bronstijdarcheologie. De rode stippen op deze kaart geven de locaties van opgravingen weer, waar door archeologen bewoningssporen uit de bronstijd zijn gevonden.

West-Friesland is een goudmijn voor bronstijdarcheologie. De rode stippen op deze kaart geven de locaties van opgravingen weer, waar door archeologen bewoningssporen uit de bronstijd zijn gevonden.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Dit zijn hele interessante vragen, maar niet eenvoudig te beantwoorden. Archeologen hebben vooral in de jaren ‘60 en ’70 veel opgegraven in West-Friesland, om de sporen uit de bronstijd te redden van het ruilverkavelingswerk. Van die opgravingen is nog maar weinig onderzocht en opgeschreven, omdat de archeologen weer door moesten naar andere gebieden om archeologie te redden. Het eerste wat daarom moest gebeuren toen wij met ons onderzoek begonnen, was alle gegevens van de opgravingen bij elkaar zoeken en digitaal maken. Dit alleen heeft al enkele jaren gekost. Er moesten namelijk meer dan duizend opgravingstekeningen worden gescand en met de hand worden overgetrokken in een computerprogramma. Vervolgens zijn alle vondsten in een digitale catalogus beschreven en is hun vindplaats aangegeven op de digitale tekeningen.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Van links naar rechts is te zien hoe bronstijd sporen werden aangetroffen tijdens een opgraving (links), zijn opgetekend (midden) en uiteindelijk door ons digitaal zijn gemaakt (rechts). Dit is de opgraving Bovenkarspel-Het Valkje, bij het Streekbos.  Van deze opgraving zijn ongeveer 1000 tekeningen gescand en gedigitaliseerd. Bovenkarspel-Het Valkje leverde duizenden bronstijdsporen en vondsten op. Op de digitale tekening zijn de bronstijdboerderijen in rood weergegeven. De ondergrond bestaat uit zand (geel) en klei (blauw).

Van links naar rechts is te zien hoe bronstijd sporen werden aangetroffen tijdens een opgraving (links), zijn opgetekend (midden) en uiteindelijk door ons digitaal zijn gemaakt (rechts). Dit is de opgraving Bovenkarspel-Het Valkje, bij het Streekbos. Van deze opgraving zijn ongeveer 1000 tekeningen gescand en gedigitaliseerd. Bovenkarspel-Het Valkje leverde duizenden bronstijdsporen en vondsten op. Op de digitale tekening zijn de bronstijdboerderijen in rood weergegeven. De ondergrond bestaat uit zand (geel) en klei (blauw).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

En zelfs toen we dit voor elkaar hadden waren we er nog niet. Het resultaat was namelijk een aantal enorme tekeningen met daarop een wirwar aan sporen. Een goed voorbeeld is de grote opgraving die in de jaren ’70 is uitgevoerd ten noorden van Bovenkarspel, bij Het Streekbos (de locatie staat bekend als Bovenkarspel-Het Valkje). De meeste sporen van deze opgraving dateren tussen 1500-1100 voor Chr. (de midden-bronstijd). In deze 400 jaar is er enorm veel gebeurd. Boerderijen zijn gebouwd, vergaan, gerepareerd, uitgebreid en verplaatst. Sloten zijn gegraven, dichtgeraakt, opnieuw uitgegraven en verlegd. Zo probeerden mensen hun huizen en akkers zo goed mogelijk te onderhouden en bewerken, al vechtend tegen weer en water. Als we naar sporen uit de bronstijd kijken zien we dus een heel menselijk bestaan, maar dan 3000 jaar geleden. En dit bestaan heeft een enorme brei aan sporen opgeleverd.

We hebben geprobeerd deze sporenbrei uit elkaar te trekken, zodat we kunnen zeggen welke boerderij of sloot de oudste en welke de jongste is. Dit kan bijvoorbeeld door te bekijken hoe sporen elkaar overlappen of ‘oversnijden’. Een andere manier is sporen dateren door te kijken naar de ouderdom van spullen of materiaal uit de sporen (bijvoorbeeld door een chemische analyse van houtskool). En zo zien we de bronstijd boeren werkelijk in actie en vechten voor hun bestaan, bijvoorbeeld wanneer we zien dat iemand zijn boerderij en erf heeft verplaatst omdat het te nat is geworden. We zoomen even in op de erven van Bovenkarspel-Het Valkje, zodat we kunnen zien wat zich op en rond de bronstijd boerderij heeft afgespeeld.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een mooi voorbeeld van de sporen van een bronstijdboerderij. Van de boerderij resteert vaak alleen nog een dubbele rij kuilen van de dakdragende palen en een greppel rondom de plattegrond. De ingangen (bij de pijlen) zijn nog goed te herkennen door extra paalkuilen die dicht op elkaar zijn geplaatst en het dak moesten dragen. De kuilen van wandpaaltjes worden een enkele keer teruggevonden.

Een mooi voorbeeld van de sporen van een bronstijdboerderij. Van de boerderij resteert vaak alleen nog een dubbele rij kuilen van de dakdragende palen en een greppel rondom de plattegrond. De ingangen (bij de pijlen) zijn nog goed te herkennen door extra paalkuilen die dicht op elkaar zijn geplaatst en het dak moesten dragen. De kuilen van wandpaaltjes worden een enkele keer teruggevonden.

 

Een reconstructie van een boerderij uit de bronstijd. Het enige wat we bij opgravingen terug vinden zijn kuilen van de palen en de greppels rondom de huizen (hier niet weergegeven).

Een reconstructie van een boerderij uit de bronstijd. Het enige wat we bij opgravingen terug vinden zijn kuilen van de palen en de greppels rondom de huizen (hier niet weergegeven).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Vandaag de dag wordt veel waarde gehecht aan de traditie van stolpboerderijen. In Bovenkarspel-Het Valkje zien we dat West-Friezen ook in de bronstijd heel traditioneel waren als het om de boerderijen ging. In de loop van de tijd zien we namelijk maar weinig veranderingen in de bouw van boerderijen. De boerderijen hadden een driebeukige indeling (twee rijen palen delen de boerderij in de lengte in drie delen) en het dak werd gedragen door een gebintconstructie (de balken van het dak worden gedragen door twee rijen palen met daarop dwarsbalken). Van de wanden is bijna nooit iets bewaard gebleven. Waarschijnlijk bestonden de wanden uit gestapelde zoden, soms geflankeerd door een rij ingeslagen paaltjes en vlechtwerk. De ingang van de boerderij bevond zich aan de korte kanten. Typisch voor de Westfriese bronstijdboerderijen zijn de greppels die altijd rondom het huis zijn gegraven. Hemelwater liep vanaf het met riet bedekte dak in deze greppels en zo werd de grond droog gehouden. In deze greppels vinden we meestal veel vondsten. Blijkbaar vonden mensen het een goede plek om hun afval weg te gooien.

Het waren flinke boerderijen die de Westfriese bronstijdboeren maakten. De lengte van de boerderijen van Bovenkarspel varieert van ongeveer 10 tot wel 25 meter! Mensen woonden dan ook niet alleen in de boerderij, ook het vee werd er ondergebracht. Een gebruik dat we ook kennen van de stolpboerderij. Vee was een kostbaar bezit en voorzag in allerlei behoeftes, denk aan vlees, melk, huiden, trekkracht en (vruchtbare) mest. Daarnaast zorgde vee onder dak voor warmte in het huis. Dat was handig, want ook in de bronstijd kon het in West-Friesland met een straffe wind behoorlijk guur zijn!

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

Een typisch West-Fries gebruik. Als de bronstijdboerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Bij dit voorbeeld van Bovenkarspel-Het Valkje zijn vier opeenvolgende boerderijen teruggevonden. Hier is goed te zien dat de paarse boerderij jonger is dan de rode, die weer jonger is dan de blauwe. De paarse boerderij heeft een kleine uitbouw aan de noordkant, te herkennen aan de greppel die een stukje naar het noorden is verlegd.

Een typisch West-Fries gebruik. Als de bronstijdboerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Bij dit voorbeeld van Bovenkarspel-Het Valkje zijn vier opeenvolgende boerderijen teruggevonden. Hier is goed te zien dat de paarse boerderij jonger is dan de rode, die weer jonger is dan de blauwe. De paarse boerderij heeft een kleine uitbouw aan de noordkant, te herkennen aan de greppel die een stukje naar het noorden is verlegd.

 bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een typisch West-Fries gebruik in de bronstijd was het herbouwen van boerderijen op dezelfde plaats. Als de boerderij oud of vervallen was, werd een nieuwe boerderij regelmatig op bijna dezelfde plek gebouwd. Buiten West-Friesland was dat anders. Daar werden boerderijen vaak na tientallen jaren verlaten en ging men op een andere plek wonen. Blijkbaar was men in bronstijd West-Friesland gehecht aan de plek waar men woonde. Ook dit zal een eigenaar van een stolpboerderij niet vreemd zijn: vaak zijn boerderijen al lang in het bezit van de familie en kent men de geschiedenis en verhalen rondom de boerderij op het duimpje.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

De bronstijdboerderijen laten dus zien dat sommige eigenschappen en gebruiken van boerderijen al lange tijd de streek typeren. Wil je meer weten over boerderijen uit de bronstijd? Download dan Wouter’s artikel. Of bekijk de reconstructie in het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen.

Doden op West-Friese Akkers

5000 jaar geleden gebeurde er iets bijzonders in Europa. Plots besloten mensen overal, van Engeland tot in Rusland, de doden te begraven onder heuvels. Grafheuvels. Een manier van begraven die duizenden jaren in gebruik bleef, tot in de vroege middeleeuwen. En tegen de tijd dat mensen niet langer op deze manier werden begraven lag het landschap van Europa bezaaid met miljoenen grafheuvels.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie

Alle bekende Deense grafheuvels. In Denemarken zijn grafheuvels veel beter bewaard gebleven en gedocumenteerd dan in Nederland. In totaal zijn er bij 90.000 grafheuvels bekend. Ooit is heel Europa zo dicht bedekt geweest met grafheuvels.

Alle bekende Deense grafheuvels. In Denemarken zijn grafheuvels veel beter bewaard gebleven en gedocumenteerd dan in Nederland. In totaal zijn er bijna 90.000 grafheuvels bekend. Ooit is heel Europa zo dicht bezaaid geweest met grafheuvels.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

In West-Friesland was het niet anders. In totaal zijn er 176 grafheuvels uit de streek bekend, maar ongetwijfeld zijn er veel en veel meer geweest. De meesten van deze heuvels zijn tijdens de ruilverkaveling vernietigd, maar de graven en resten van de heuvels liggen nog overal onder onze voeten. De jongens van de Grootebroekse voetbalvereniging De Zouaven spelen hun wedstrijden bij de resten van grafheuvels en veel woonwijken, zoals de nieuwe wijk Kadijken bij Enkhuizen, liggen bovenop deze prehistorische rustplaatsen. Je zou dus kunnen zeggen dat grafheuvels één van de meest kenmerkende vormen van archeologie voor de streek zijn, want ze liggen werkelijk overal.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een luchtfoto van een akker naast VV De Zouaven. De donkere, cirkelvormige verkleuringen zijn de resten van prehistorische grafheuvels.

Een luchtfoto van een akker naast VV De Zouaven. De donkere, cirkelvormige verkleuringen zijn de resten van prehistorische grafheuvels.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Het zijn ook nog eens de plaatsen waar de vroegste bewoners van de streek voor altijd onderdeel werden van de West-Friese bodem. De bodem die zij als eerste bewerkten. Door de heuvels bleef deze band met het West-Friese land zichtbaar voor alle generaties na hen. Voor de ruilverkaveling waren de grafheuvels dan ook een bekend gezicht in de vaarpolder. Op veel akkers lagen wel één of meerdere van deze bulten.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een voorbeeld van hoe grafheuvels in het land lagen voor de ruilverkaveling. Dit is een heuvel bij Zwaagdijk (te zien op de achtergrond).

Een voorbeeld van hoe grafheuvels in het land lagen voor de ruilverkaveling. Dit is een heuvel bij Zwaagdijk (te zien op de achtergrond).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

In de bronstijd, toen de meeste van deze heuvels werden gebouwd, was dat niet anders. Ook toen lagen de grafheuvels op en tussen de akkers en boerderijen. En dat maakt de West-Friese grafheuvels nou zo interessant, want op de meeste andere plekken lagen grafheuvels op meer afgelegen plaatsen zoals heiden en graslanden. Blijkbaar hadden mensen in West-Friesland hun eigen ideeën over waar een grafheuvel hoorde te liggen. Dit kan ons veel leren over de betekenis van grafheuvels en hun rol in de inrichting van het landschap. En daarmee over het plots verschijnen van grafheuvels over heel Europa. Het kleine West-Friesland kan zo dus een grote rol spelen in het verhaal van de Europese prehistorie.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Een plattegrond van een opgraving bij de nieuwe woonwijk Kadijken, Enkhuizen. In grijs zijn de bronstijd akkersloten weergegeven, in rood de plattegronden van bronstijd boerderijen en midden tussen de akkers ligt een grafheuvel (rode ster).

Een plattegrond van een opgraving bij de nieuwe woonwijk Kadijken, Enkhuizen. In grijs zijn de bronstijd akkersloten weergegeven, in rood de plattegronden van bronstijd boerderijen en midden tussen de akkers ligt een grafheuvel (rode ster).

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Uit opgravingen weten we dat de grafheuvels boven op akkers zijn gebouwd, omdat onder de heuvels vaak nog ploegsporen liggen. Aan de voet van grafheuvels werden vaak ondiepe slootjes gegraven. Deze slootjes gingen op in het stelsel van diepe sloten dat rondom de akkers en weides lag. De grafheuvels waren dus letterlijk onderdeel van het land. Een West-Fries die 3000 jaar geleden zijn akker aan het ploegen was of zijn koeien naar het veld bracht, werd zo voortdurend herinnerd aan de lui die voor hem op dezelfde grond hadden geleefd en gewerkt. Vandaag de dag weten mensen vaak nog heel goed te vertellen van wie hun grond vroeger is geweest, maar in de bronstijd gaven mensen zulke herinneringen en verhalen een duidelijke vorm met de heuvels. Langs de sloten en grafheuvels lopend werd men langs het verleden van het land geleid, soms vrij letterlijk, zoals in Grootebroek, waar twee sloten de toegang tot een grafheuvel vormden.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Twee sloten (donkere banen vooraan op de foto) leiden naar een grafheuvel. Tussen de sloten zijn ronde paalgaten te zien. Blijkbaar is de toegangsweg ooit geblokkeerd. Een kwart van de heuvel is opgegraven. Op deze manier is mooi een doorsnede van de heuvel te zien.

Twee sloten (donkere banen vooraan op de foto) leiden naar een grafheuvel bij Grootebroek. Tussen de sloten zijn ronde paalgaten te zien. Blijkbaar is de toegangsweg ooit geblokkeerd. Een kwart van de heuvel is opgegraven. Op deze manier is mooi een doorsnede van de heuvel te zien.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

In West-Friese grafheuvellandschap waren het begraven en herdenken van de doden en landbouw en veeteelt dus nauw met elkaar verbonden. De West-Friese bronstijd boeren werden begraven bij hun land en vee. Die band was zelfs zo sterk dat het vee en land vaak letterlijk onderdeel werden gemaakt van de grafheuvels. De heuvels werden namelijk gebouwd van plaggen, oftewel zoden van het land waar de dode zijn leven lang hard op had gewerkt. In de sloten aan de voet van de heuvels werden vaak de botten van koeien geofferd, vooral de horens en schedels. Er lag bij Bovenkarspel zelfs een grafheuvel waarin geen graf is aangetroffen, maar precies midden in de heuvel een klein potje met de rib van een koe erin.

Grafheuvels herinnerden mensen dus aan de degenen die voor hen in de streek hadden gewoond en gewerkt. Maar als een grafheuvel eenmaal was opgeworpen lag hij daar voor de eeuwigheid en na verloop van tijd wisten mensen niet precies meer wie er nou onder die ene heuvel lag. Verhalen zullen er desondanks geweest zijn en juist door deze verhalen zorgden de grafheuvels ervoor dat mensen een gemeenschapsgevoel en band met bepaalde gronden kregen. Als je van een bepaalde plek kwam kende je namelijk de verhalen van de heuvels en het land, verhalen die mensen van buiten niet kenden. Vandaag de dag kennen we dit nog steeds: mensen uit het dorp kennen vaak het verhaal van wat er bij die ene boerderij, kerk of waterloop is gebeurd (ook al weet niet iedereen meer hoe het nou precies zat) en mensen van buiten het dorp niet.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Opgravingen bij de watertoren van Hoogkarspel (blauwe ster). De rode sterren zijn grafheuvels. De zwarte lijnen zijn akkersloten uit de bronstijd (in de westelijke helft zijn enkel de heuvels en niet de sloten opgegraven). De grafheuvels liggen tussen de akkers en vormen samen één lange lijn van heuvels. De meest oostelijke heuvels liggen momenteel onder het Om de Noord complex.

Opgravingen bij de watertoren van Hoogkarspel (blauwe ster). Op de achtergrond is in het geel een zandrug te zien. De rode sterren zijn grafheuvels. De zwarte lijnen zijn akkersloten uit de bronstijd (in de westelijke helft zijn enkel de heuvels en niet de sloten opgegraven). De grafheuvels liggen tussen de akkers en vormen samen één lange lijn van heuvels. De meest oostelijke heuvel ligt momenteel onder het Om de Noord complex.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Er waren nog andere manieren om met grafheuvels de band met een plek en gemeenschap te benadrukken. Zo kon je je overleden ouders, grootouders of kinderen begraven in een bestaande heuvel. Of je kon ze begraven onder een nieuwe heuvel die aansloot bij een groep bestaande grafheuvels. Zo ontstonden lange rijen heuvels, zoals bij Hoogkarspel het geval was. Op deze manier vonden mensen letterlijk aansluiting bij de voorouders van het land. Grafheuvels waren zo dé manier om te laten zien dat je hart bij de streek ligt.

bronstijd archeologie west-friesland prehistorie  bronstijd archeologie west-friesland prehistorie 

Maar wat voor mensen lagen er onder deze heuvels? Daarover vertellen we binnenkort meer op deze blog.

Een Westfries in Kennemerland

We zijn alweer een tijdje uit het veld en druk bezig op kantoor. Uiteraard met het analyseren van de vondsten die we hebben verzameld tijdens het veldwerk, maar ook met ons andere onderzoek. De opgraving is namelijk onderdeel van het bredere Farmers of the Coast project dat Westfriesland bestudeert zoals dat er in de bronstijd uitzag (ca. 1500-800 v.Chr.).

Het project bestaat uit een team van vier onderzoekers, die ieders een ander deel van de bronstijd samenleving onderzoekt. We hebben Wilko van Zijverden, fysisch geograaf, die het landschap reconstrueert zoals dat er 3000 jaar geleden eruit zag. Daarnaast is Yvonne van Amerongen bezig te achterhalen hoe de mensen vroeger in Westfriesland aan hun eten kwamen. We weten dat ze voornamelijk een boerenbestaan leidden, maar hoe groot waren de kuddes koeien, waar kwamen de fokstieren vandaan, hoe groot waren de akkers en hoe werden ze geploegd? Wouter Roessingh onderzoekt hoe de dorpen er in de bronstijd uitzagen: hoe zagen bijvoorbeeld de huizen eruit en hoeveel huizen telde een dorp (kunnen we eigenlijk wel spreken over een dorp) en waar lagen de akkers? Als laatste is er Patrick Valentijn die kijkt naar de contacten die de Westfriezen hadden met mensen uit omliggende gebieden. Met welke gebieden was er contact? Via welke routes konden deze gebieden bereikt worden? En hadden de Westfriezen toen al een gevoel van eigen identiteit?

We zijn al weer drie jaar bezig met ons onderzoek en hebben ondertussen al heel wat leuke verhalen te vertellen over Westfriesland in de bronstijd. Die verhalen zijn natuurlijk niet alleen leuk voor ons, maar voor iedereen die geïnteresseerd is in het verleden van de streek. Daarom gaan we deze website gebruiken om ze aan jullie te vertellen. We hopen zo een beeld te schetsen van Westfriesland zoals dat er 3000 jaar geleden uitzag. Tegelijkertijd geven we mensen een kijkje in onze keuken, door te laten zien hoe wij op de Universiteit Leiden onderzoek doen.

 

Als voorproefje van wat jullie het komende jaar kunnen verwachten op deze site, een kort verslagje van een overleg dat we afgelopen week hadden met onze collega-archeoloog Jos Kleijne. Jos heeft de afgelopen 10 maanden hard gewerkt om de bronstijd sporen in kaart te brengen die de afgelopen decennia in de regio Kennemerland zijn opgegraven. Zoals ook het geval is in Westfriesland, is er in Kennemerland door archeologen hard gewerkt om prachtige archeologie van de ondergang te redden. In hun passie en toewijding hebben de archeologen alleen meer opgegraven dan ze konden analyseren. De gegevens zijn daardoor jarenlang op de plank blijven liggen, totdat Jos van de provincie Noord-Holland de opdracht kreeg de gegevens bij elkaar te zoeken, digitaal beschikbaar te maken en van hieruit proberen te begrijpen.

Kennemerland is mogelijk één van de regio’s waar de bewoners van Westfriesland contact mee hadden in de bronstijd. Westfriesland was destijds omringd door ondoorwaadbaar veen (zie Paleogeografische kaart 1500 v.Chr. en legenda), behalve richting het westen naar de kust (en hierlangs naar het zuiden) en richting het noordoosten via de Vecht en de IJssel naar de zandgronden van Gelderland, Overijssel en Drenthe (en verder naar het noordoosten). Via Kennemerland en de kust hadden de Westfriezen dus mogelijk toegang tot zaken uit het zuiden, zoals bronzen wapens of sieraden. De bewoners van Kennemerland hadden op hun beurt via Westfriesland mogelijk weer toegang tot goederen uit het noorden, zoals de prachtige vuurstenen sikkels uit Helgoland (voor de Duitse kust).

We hebben Jos bij ons in Leiden uitgenodigd, omdat we meer wilden weten over de manier waarop in Kennemerland geleefd werd in de bronstijd. Met name in hoeverre de Kennemerlanders in hun doen en laten leken op de Westfriezen, want dit bepaalde hoe goed ze het met elkaar konden vinden en daarmee het soort en aantal voorwerpen dat ze uitruilden. Eén van de vragen van ons onderzoeksproject is dan ook of de Westfriezen in de bronstijd, net als vandaag de dag, een sterk gevoel van eigen identiteit hadden en wat de gevolgen daarvan waren in hun omgang met lieden uit andere streken.

Wat volgt zijn de eerste indrukken die we hebben gekregen na het bekijken van de gegevens van Jos.

De huizen waarin de Kennemerlanders woonden leken in vorm sterk op de Westfriese huizen, voor zover we dit kunnen herleiden uit de opgegraven huisplattegronden (in het opgravingsvlak te zien als verkleuringen in de ondergrond waar ooit houten palen stonden). Het waren lange huizen met in het midden twee rijen dakdragende palen, een ingang aan de korte zijden en een greppel die het geheel omringde. Een Westfries op bezoek in Kennemerlandse boerderij voelde zich daar waarschijnlijk prima op zijn gemak.

 

Reconstructie van een bronstijd boerderij (uit: West-Friesland, de Randstad van de Bronstijd. Archeologie in West-Friesland 6).

Reconstructie van een bronstijd boerderij (uit: West-Friesland, de Randstad van de Bronstijd. Archeologie in West-Friesland 6).

 

De verdere inrichting van de nederzetting en het landschap was in Kennemerland echter anders dan in Westfriesland. De Westfriezen woonden in een voormalig kwelderlandschap dat uitgestrekt en reliëfarm was. In dit landschap werden vele akkers en erven aangelegd, omgeven door sloten, die samen grote gebieden besloegen. Kennemerland daarentegen was een duingebied. De bewoning vond plaats op duinruggen die gevormd waren op strandwallen: lange, smalle zandbanken langs de kust. Dit zijn van nature vrij kleine, begrensde arealen, doordat ze worden omringd door moerassige laagtes. Op de site P63 bij Velserbroek lijkt de natuurlijke begrenzing van een duintop zelfs door de mens te zijn benadrukt doormiddel van greppels en een dubbele rij forse palen. Dit was heel anders dan in Westfriesland, waar erven en akkers (in gebruik en onbruik) samen enorme aaneengesloten gehelen vormden, zoals vandaag de dag nog steeds het geval is. Waar in Kennemerland ieder dus op een eilandje woonde, was men in Westfriesland onderdeel van een groter geheel.

 

Bronstijd huisplattegronden en forse palenrij aangetroffen op de site P63 in Velserbroek (afbeelding van J. Kleijne).

Bronstijd huisplattegronden en forse palenrij aangetroffen op de site P63 in Velserbroek (afbeelding van J. Kleijne).

 

Daarnaast was het duingebied veel dynamischer dan het Westfriese landschap; mensen woonden vaak lange tijd op één plek (wat onder meer blijkt uit het vernieuwen van rotte huispalen en het uitgraven dichtgeraakte sloten), maar soms konden grote zandverstuivingen een erf of akker plotsklaps volledig bedelven. In Westfriesland was het landschap veel stabieler. Een enkele keer was er een kleine overstroming vanuit één van de meren in het gebied, maar hierdoor werd het land niet onbruikbaar. Bovendien was er in het uitgestrekte Westfriesland meer land beschikbaar dan in het duingebied, waar men aangewezen was op de duinruggen. Het is daarom misschien ook niet verbazingwekkend dat juist in een duingebied, nabij Wassenaar, een massagraf is gevonden uit de bronstijd. Hier zijn 3000 jaar geleden 12 mensen (mannen, vrouwen en kinderen) vermoord en gezamenlijk begraven, enkelen nog met een pijlpunt in hun lijf en houwsporen op de botten. Sommige archeologen zijn van mening dat de moorden het gevolg waren van spanningen tussen verschillende groepen in de regio, waar de grond schaars was.

 

Een bronstijd graf met 12 personen gevonden in Wassenaar (Foto: Faculteit der Archeologie, Universiteit Leiden).

Een bronstijd graf met 12 personen gevonden in Wassenaar (Foto: Faculteit der Archeologie, Universiteit Leiden).

 

Hoewel een Westfries zich wellicht prima thuis voelde in een boerderij in Kennemerland, was het gemeenschapsgevoel en de wijze waarop mensen met elkaar omgingen in beide regio’s dus vermoedelijk heel anders. Het gevolg kan zijn geweest dat goederen en gebruiken die te maken hadden met de boerderij en het gezinsleven (denk bijvoorbeeld aan de vorm en versiering van aardewerk vaatwerk) meer ingang vonden bij de Westfriezen, dan zaken die verbonden waren met het gemeenschappelijke leven zoals het gezamenlijk onderhoud van akkers en veestapels (denk bijvoorbeeld aan het uitwisselen van runderen of ander vee: hier zullen we binnenkort een stukje over posten). Maar, zoals gezegd, zijn dit enkel eerste indrukken en ideeën. Verder onderzoek is nodig en dat gaan we doen ook. Zo willen we meer te weten komen over de inrichting en het gebruik van de boerderijen in beide regio’s door te kijken naar het soort afval dat we vinden in de greppels en kuilen rondom de huizen. Ook gaan we kijken naar de vorm, grootte en manier van bewerken van akkers in het duingebied (dit hopen we af te kunnen leiden uit eergetouwsporen en de ligging en omvang van sloten), om te zien in hoeverre het agrarische leven daadwerkelijk afweek van dat in Westfriesland. Zodra we meer weten laten we het weten via deze website!

 

Volgende week een stukje van Yvonne over ploegen in de bronstijd. Tegenwoordig gaat het met enorme tractors, maar hoe deed men het in de prehistorie?

 

Lees meer over:

-De archeologie van Kennemerland in: Cordfunke, E.H.P. 2006. Kennemerland in Prehistorie en Middeleeuwen. Archeologische Schetsen. Utrecht: Uitgeverij Matrijs.

-De bewoning van het duingebied bij Den Haag en het massagraaf van Wassenaar in: Ginkel, E. van & A. de Hingh 2013. Archeologie Achter de Duinen. Het Rijke Verleden van Den Haag. Utrecht: Uitgeverij Matrijs.

-De archeologie van het Noord-Hollandse kustgebied in: Dekkers, C. & G. Dorren & R. van Eerden 2006. Het Land van Hilde. Archeologie in het Noord-Hollandse Kustgebied. Utrecht: Uitgeverij Matrijs.

 

Het werk van Jos Kleijne zal na publicatie beschikbaar zijn bij het Huis van Hilde, archeologiecentrum Noord-Holland:

-J.P. Kleijne (in voorbereiding): Kennemerland in de Bronstijd. Kennis-inventarisatie en synthese van archeologische vindplaatsen (Provinciaal Archeologisch Rapport Noord-Holland 2).

 

Heeft u vragen, opmerkingen of tips (gebruiken we bijvoorbeeld onduidelijk jargon of zijn er onderwerpen waar u graag iets over zou willen lezen)? Laat het ons weten via de reacties!

www.scriptsell.net